Een favela is een typische Braziliaanse krottenwijk. De huizen zijn vaak gebouwd van hout wat bij elkaar is gesprokkeld. Een groot gedeelte van de Braziliaanse bevolking leeft in die favelas. Criminaliteit is vaak de enige manier om te overleven. Veel beroemde voetballers zijn opgegroeid in deze favelas zoals Adriano, Romario, Pelé en Ronaldo. Ondanks de armoede in de favelas hebben de meeste bewoners toch een televisie thuis en staan er zelfs stenen huizen. Een bewoner van een favela blijft lang niet altijd in een favela wonen.

Cidade de Deus

In 2002 is de film Cidade de Deus gemaakt over een beruchte favela in Rio de Janeiro. Het is gebaseerd op een boek van Paolo Lins waarin hij zijn ervaringen uit zijn jeugdjaren met de favela vertelt. Het maakte zo een indruk op cineast Fernando Meirelles dat deze er een film van maakte. Cidade de Deus is een spetterend succes geworden in Brazilië maar ook buiten dat land. Hoewel de film ‘Cidade de Deus’ zich in het verleden afspeelt, blijft nog steeds een actueel beeld geven van de greep die de drugscartels hebben op het leven in vele favela’s. Bovendien krijg je inzicht in verschillende beweegredenen die mensen ertoe aanzetten om deel uit te maken van de drugswereld.

De geschiedenis van de Favela (Rio de Janeiro)

De geschiedenis van de favela’s gaat terug op de bezetting van heuvels en minderwaardige gronden door ex-slaven en naar Brazilië gedeporteerde gevangenen en behoeftigen in de 19e eeuw. Deze nederzettingen die werden gezien als broeiplekken van criminaliteit en ziekte kregen vanaf 1897 de naam favela en kenden doorheen de 20e eeuw een bijna constante groei, mede door migratiestromen van het platteland naar de stad. Het zou echter tot de jaren ’40 duren voordat de problematiek van de favela’s op de politieke agenda zou komen te staan en leiden tot interventies van de overheid. Er werden nieuwe wijken gebouwd die favela’s dienden te vervangen gecombineerd met praktijken om de armen herop te voeden, teneinde de last die ze voor de elites veroorzaakte op te lossen. Nochtans hadden deze ingrepen ook tot gevolg dat de ‘favelados’ zich langzaam ook politiek gingen organiseren en – hoewel analfabeten geen stemrecht hadden – als een politieke actor aan belang wonnen. In reactie hierop en met als doel sociale onrust te vermijden, werd in de jaren ’40 en ’50 door overheid en de Katholieke kerk vorm gegeven aan een reeks initiatieven. Het ging om zowel materiële en sociale verbeteringen in een substantieel deel van de favela’s. De verhoopte controle bleef echter ontoereikend en aan het eind van de jaren ’50 hebben de 'favelados' een eigen autonome organisatie die zonder tussenkomst van de kerk politieke actie voerde.

In de jaren ’60 zou de overheid de kerk als partner laten vallen en via onderhandelingen trachten opnieuw meer politieke controle te verwerven. De favela’s werden gestimuleerd ‘Associações de moradores’ – een politieke spreekbuis voor de bewoners – op te richten indien deze er nog niet waren, maar deze ‘Associações’ werden wel verplicht een aantal compromissen met de overheid te sluiten. In de praktijk voerde de overheid een dubbele politiek van urbanisatie van de favela’s en van het verhuizen naar nieuw geconstrueerde wijken – waartegen de bewoners zich veelal sterk verzetten. Een voorbeeld van zulk een wijk in nieuwbouw was ‘Cidade de Deus’, waarover gelijknamige film werd gemaakt. Ondanks deze behoudsgezinde strategieën van de overheid, kregen de armsten een stem en werd de mogelijkheid gecreëerd tot de politieke emancipatie van de 'favelados'.

De militaire dictatuur (’64-’82) betekende echter een terugkeer naar een de visie en de politiek van de verhuizingen die in de jaren ’40 ingang hadden gevonden. Via moorden en folteringen van vele lokale leiders werd de ondertussen gegroeide politieke weerstand gewelddadig de kop ingedrukt. In de periode van ’68-’75 werden er maar liefst 100.000 mensen verhuisd en een zestigtal favela’s vernietigd. Behalve een verregaande politieke achteruitgang was het resultaat van de hele operatie eigenlijk niet erg groot. Dit had te maken met het feit dat velen na de verhuis wegtrokken naar andere favela’s en dat er tijdens deze periode bovendien een grote bevolkingsgroei en plattelandsvlucht was.

Met de democratisering van Brazilië is het discours over de favela’s grondig veranderd naar een benadering die vertrekt vanuit fundamentele mensenrechten en zijn er doorheen de jaren met Brizola – gouverneur van de staat Rio – in de jaren ’80 en het project 'Favela-bairro' in de jaren ’90 belangrijke verbeteringen in de levensomstandigheden bewerkstelligd. Hierdoor is de vertaling van favela door ‘krottenwijk’ misleidend voor de huidige realiteit in de meeste favela’s, waar immers gedurende de laatste dertig jaar veel krotten plaats maakten voor stenen constructies en waar elektriciteit, telefoon, water en rioleringen eerder regel werden dan uitzondering. Dit betekent echter niet dat alle krotten zouden zijn verdwenen. Binnen deze ontwikkelingen is er ook een meer politiek correcte benaming gekomen voor de favela’s om komaf te maken met de negatieve connotaties: ‘communidade’ of gemeenschap.

De problematiek binnen de favela’s is na de democratisering echter in complexiteit toegenomen door de inpalming ervan door gewelddadige drugsbendes en malafide praktijken. Bovendien heeft het repressieve regime een zware hypotheek gelegd op het politiseren van de onderdrukte klassen. De bewonersverenigingen hadden immers hun politieke kracht verloren en werden eerder beschouwd als een verlengstuk van de openbare macht. De dictatuur had tevens oorsprong gegeven aan een politiek die ‘cliëntelisme’ wordt genoemd waarbij de strijd om fundamentele rechten tenslotte werd vervangen door een pragmatische georiënteerde strijd om het bekomen van kleine gunsten in ruil voor stemmen. Door het geweld – inclusief de moorden – dat de machtige drugsbendes tegen de lokale politieke organisaties gebruiken, werd er ook continuïteit gegeven aan het repressieve regime van voorheen. Aan het cliëntelisme werd door de drugsbendes een nieuwe vorm gegeven door de bewoners diensten te verlenen in ruil voor bescherming en zwijgen tegenover de juridische autoriteiten. Eerder dan het deficit van sociale rechten is de schending van politieke en burgerrechten het belangrijkste obstakel voor een integratie van de bewoners van de favela’s in de stad.

Brazilië | Huisvesting

Favela | Favela | Favelo | Chabola | Favela | Favela | פאבלה | Favela | Fawela | Favela | Favela