Onder exegese wordt de uitleg van (meestal geschreven) tekst verstaan. Deze pagina gaat over exegese van de Bijbel. Sommige van de behandelde onderdelen zijn ook bruikbaar voor exegese van andere teksten. Een aantal onderdelen heeft specifiek op de Bijbel betrekking.

Geschiedenis

---

Al in het Oude Testament is sprake van exegese. Hier en daar wordt in een oudtestamentische tekst een oudere bijbeltekst uitgelegd. In de joodse exegese stond centraal dat de schrift het woord van God en dus volmaakt was. Men zocht vooral naar leefregels. In het Nieuwe Testament werd de joodse benaderingswijze overgenomen. Het leven van Jezus werd uitgelegd als reeds voorspeld in het Oude Testament. In de Middeleeuwen nam men zonder meer aan wat de traditie zei over de bijbelboeken. Men gebruikte de uitleg van kerkvaders en maakte hier doorlopende bijbelcommentaren van.

De humanisten begonnen in de zestiende eeuw met het bestuderen van het Griekse Nieuwe Testament. Tot die tijd was het gebruikelijk de Latijnse vulgaat-vertaling te bestuderen.

Mogelijke werkwijze

---

Het volgende stappenplan kan gebruikt worden voor exegese:

Lezen en Horen

Oudoosterse teksten waren bestemd voor voordracht. Niet iedereen zat met zijn eigen boekrol mee te lezen. Lees de tekst daarom eerst hardop, zodat je een idee krijgt hoe deze klinkt.

Werkvertaling

De werkvertaling dient een zo letterlijk mogelijke vertaling te zijn. Het beste kan een woord dat meerdere betekenissen kan hebben zo mogelijk in alle gevallen met hetzelfde woord vertaald worden. Voor het overzicht is het handig per zin een regel te nemen. Voor het Hebreeuws (Oude Testament) geldt dat je hiervoor gebruik kunt maken van de masoretische accenten.

Tekstkritiek

Probeer bij exegese van teksten uit het Oude Testament de oorspronkelijke Hebreeuwse tekst zo dicht mogelijk te benaderen. Het oudste complete handschrift dat beschikbaar is, is de Codex Leningradensis uit circa 1008, dat wordt uitgegeven onder de naam BHS (Biblia Hebraica Stuttgartensia). Er zijn echter handschriften die veel ouder zijn, maar die niet compleet zijn. Onderaan elke pagina van de BHS is het tekstkritisch apparaat te vinden. Hierin wordt een selectie gegeven van voorkomende verschillen tussen de Codex Leningradensis en andere handschriften.

Probeer bij exegese van teksten uit het Nieuwe Testament uit de vele Griekse teksten de variant te vinden die de oorspronkelijk tekst het dichtst benadert. Het is hierbij zaak te letten op onbedoelde overschrijffouten en op opzettelijke tekstwijzigingen. Tekstwijzigingen kunnen bijvoorbeeld zijn aangebracht om de tekst te verbeteren en te verduidelijken, maar ook om deze uit te leggen of te interpreteren.

Concordantie-onderzoek

Bekijk welke woorden belangrijk zijn in de tekst. Met behulp van een concordantie of een computerprogramma kun je opzoeken ik welke andere teksten die woorden voorkomen. Het kan heel verhelderend zijn om te zien in welk verband een woord (meestal) gebruikt wordt. Voor het Hebreeuws geldt dat een zelfstandig naamwoord doorgaans is afgeleid van een werkwoord. In dat geval is het nuttig ook de betekenis van dat werkwoord erbij te zoeken.

Realia

Het is handig uit te zoeken wat bepaalde zaken in de tijd van de Bijbel betekenden. Als in een tekst bijvoorbeeld een pottenbakker terugkomt, of het gaat over de 'bovenste molensteen', dan kan het heel verhelderend zijn als je goed weet wat daar nu precies mee bedoeld werd.

Structuur van de tekst

Bekijk hoe de tekst ik elkaar zit. Voor de opdeling van een tekst uit het Oude Testament dienen verschillende bronnen bekeken te worden: één of meer bijbelvertalingen en de indeling in de Hebreeuwse tekst. In Hebreeuwse teksten is ook meestal sprake van parallel lopende versdelen.

Literaire en redactionele kritiek

De structuur van een tekst kan inzicht geven over het ontstaan ervan. Zo kan een bestudeerde tekst in zijn geheel ontstaan zijn, maar ook het gevolg zijn van een proces. Kijk ook naar het doel dat een redacteur gehad kan hebben met het plaatsen van die tekst op die plaatst in het bijbelboek.

Vormkritiek

Elke tekst heeft een bepaalde vorm waarin het geschreven is. Voor een juiste interpretatie moet je goed in de gaten hebben om wat voor soort tekst het gaat. Neem bijvoorbeeld Jesaja 53 vers 7:

"Als dezelve geëist werd, toen werd Hij verdrukt; doch Hij deed Zijn mond niet open; als een lam werd Hij ter slachting geleid, en als een schaap, dat stom is voor het aangezicht zijner scheerders, alzo deed Hij Zijn mond niet open."

Deze tekst is onderdeel van een profetie. Het moge duidelijk zijn dat als deze tekst onderdeel uitgemaakt zou hebben van een historisch verhaal dat dan de betekenis heel anders zou zijn geweest.

Traditiekritiek

In de traditiekritiek wordt gezocht naar theologische concepten. Auteurs zullen gebruik hebben gemaakt van bepaalde theologische tradities. Hieraan is hier en daar duidelijk te zien dat auteurs op de hoogte zijn van bepaalde tradities, zoals de Exodus-traditie, de geschiedenis van de uittocht uit egypte, waar verderop in de Bijbel meer dan eens naar verwezen wordt.

Anthropologie, sociologie, instellingen

Zorg dat je iets weet over hoe de samenleving er in de tijd van de tekst uitzag. Dat verschilt behoorlijk met de huidige westerse samenleving. Het is belangrijk de maatschappelijke context waarin de tekst geschreven is in beschouwing te nemen bij het bestuderen van de tekst.

Umwelt

Vergelijking met niet bijbelse teksten uit de tijd van de tekst kan relevante informatie opleveren over hoe een tekst geïnterpreteerd kan worden. Neem bijvoorbeeld Hosea 11 vers 3, waarin te lezen is dat Israël niet inzag dat God het was die genas. Vergelijking met Ugaritische teksten laat zien dat de afgod Baäl vaak 'genezer' werd genoemd. De nadruk ligt in deze tekst dus niet zozeer bij het genezen alswel bij het feit dat de Israëlieten niet inzagen dat ze God moesten dienen in plaats van Baäl.

Geschiedenis

Het is heel handig iets af te weten van de historische omstandigheden, zowel van de tijd waarin de oorspronkelijk tekst ontstaan is als van de tijd waarin de redactie plaatsvond. Een moeilijkheid hierbij is wel dat de datering van een tekst niet altijd helder is.

Godsdienst van Israël

Er is geen consensus over wat nu de godsdienst was van de oude Israëlieten. Eén standpunt is dat de profeten wel monotheïstisch waren, maar dat zij daarin een minderheid vormden. Het gewone volk zou vooral polytheïstisch zijn geweest. Een ander standpunt is dat het gewone volk ook monotheïstisch was, hoewel er officieus door het volk ook wel afgoden vereerd werden. Bij de uitleg van een tekst zou je standpunt op dit gebied invloed kunnen hebben.

Theologische evaluatie

Bekijk wat je op theologisch vlak met het bestudeerde tekstgedeelt kunt. Welke plaats heeft het in de theologie? Trek eventueel intertestamentaire lijnen.

Lezer-oriëntatie

Probeer de tekst eens te lezen als vanuit een ander referentiekader. Hoe zou bijvoorbeeld iemand van het andere geslacht de tekst lezen?

bijbel

Exegeze | Historisk-kritisk metode | Historisch-kritische Methode | Exegesis | Exégesis | Eksegetiikka | Exégèse | Egzegeza | Egzegézis | Exegese | Egzegeza | Exegese | Exegetik