Deens

Het Deens (dansk) is een Noord-Germaanse taal met ongeveer 5,5 miljoen sprekers. Het is de taal van vrijwel alle Denen en de enige officiële taal van Denemarken. In de Deense gebiedsdelen de Faeröer en Groenland is het slechts de taal van een kleine groep, die echter wel, naast de volkstaal, officiële status geniet. In Sleeswijk-Holstein tenslotte woont een aanzienlijke Deense minderheid; ook daar mag de taal zich in officiële erkenning (als minderheidstaal) verheugen.

Het Deens wordt geschreven met het Latijnse alfabet, waaraan na de z drie tekens zijn toegevoegd: Æ/æ, Ø/ø en Å/å. Deze worden gezien als aparte letters. De letters q, w, x en z worden nauwelijks gebruikt.

Oorsprong en plaatsbepaling

De schifting tussen de Noord-Germaanse talen, de West-Germaanse talen en de Oost-Germaanse talen was naar alle waarschijnlijkheid reeds voor de Grote Volksverhuizingen een voldongen feit. Waar de West-Germaanse dialecten evenwel al snel uitwaaierden in steeds moeilijker onderling te begrijpen talen bleven de Noord-Germaanse talen lang in één taal bij elkaar; deze taal kent men als Oudnoords.

Er viel binnen dit Oudnoords een duidelijke scheiding te maken tussen het Oudwestnoords en het Oudoostnoords. Tot de westelijke groep behoren de voorlopers van het Noors, Faeröers en IJslands; het latere Deens en het Zweeds vormden de oostelijke groep. In de loop van de eeuwen kristalliseerden de dialecten uit tot de huidige Scandinavische schrijftalen. Het is echter wel zo dat door de continue onderlinge bemoeienis en betrokkenheid van de Scandinavische landen de talen zich in tandem ontwikkelden; de ene vernieuwing werd al gauw in de andere taal geïntroduceerd (zie ook hieronder bij invloeden). Zodoende zijn vandaag de dag het Deens, Noors en Zweeds onderling goed verstaanbaar en is er sprake van een dialectcontinuüm.

Het Deens kent betrekkelijk weinig dialectische variatie: er zijn vooral de duidelijke verschillen tussen het Jutlands enerzijds en het Eiland-Deens anderzijds. De Deense standaardtaal is gebaseerd op het Eiland-Deens; uiteraard omdat dit ook in Kopenhagen gesproken wordt.

Vooral het dialect van Bornholm wijkt aanzienlijk van de Deense standaardtaal af. Sterk verwant aan het dialect van Bornholm is het Skåns, dat in het Zuid-Zweedse Skåne wordt gesproken, een regio die vanouds door Denen bewoond werd. Deze dialecten groeien echter in hoog tempo naar het Zweeds toe. Ook opmerkelijk is het Zuid-Jutlands dat met Duitse woorden en klanken doorspekt is.

Kenmerken

Zoals het Noors en het Zweeds kent het Deens aanhechting van het bepaald lidwoord, unificatie in de vervoeging van werkwoorden (tegenwoordige tijd: alle personen op -(e)r, verleden tijd: alle personen op -ede) en een meervoud op -(e)r. Ook de meeste in de andere Scandinavische talen merkbare klankprocessen hebben in het Deens plaatsgevonden. De taal heeft met het Zweeds, het Noord-Nederlands en het Fries gemeen dat er slechts twee woordgeslachten bestaan: geslachtelijk en ongeslachtelijk. Opmerkelijk is dat het Deens geen pitch accents kent: het mist de "zangerige" intonatie van het Zweeds en het Noors. In plaats daarvan (vanuit etymologisch oogpunt gezien is dit inderdaad zo) kent het Deens de zogenaamde glottisslag die in het Deens stød genoemd wordt. Bij glottisslag is er meestal sprake van een volledige sluiting van de stembanden, maar bij de Deense stød gebeurt dit alleen in het extreemste geval. Meestal is de stød een gedeeltelijke afsluiting van de stembanden, of slechts een kleine onregelmatigheid of een kraak in de stem. Voor het uitspreken van stød is er eerst een stødbasis nodig. In de standaardtaal wordt alleen een stød uitgespoken na 1: een lange vocaal, of 2: op een stemhebbende consonant. Ook speelt de klemtoon een rol. Glottisslag is een zeldzaamheid in de Indo-Europese talen.

Invloeden naar binnen en buiten

Denemarken heeft in het verleden sterk onder invloed van de Duitse cultuur gestaan, zodat een groot aantal Duitse aarden in de taal terecht zijn gekomen. Dit proces begon reeds in de tijd van de Hanze; de taal van dit handelsverband was het Nederduits. Ook het Nederlands, de taal van een belangrijke handelspartner op zee, heeft er invloed op uitgeoefend; onder meer als doorgeefluik voor Franse woorden uit de hoofse cultuur: zo worden de woorden fløjl ("fluweel"), juvel ("juweel") en danse ("dansen") aan het Nederlands toegeschreven. Later zou deze taal onder meer de woorden borgmester ("burgemeester") en skomager ("schoenmaker") aan het Deens hebben geleend.

Het Deens oefende ook weer invloed uit op andere talen. Allereerst op de talen aan de grens met het Deense-taalgebied: het Nedersaksisch van Sleeswijk-Holstein en het Noord-Fries hebben een sterke lexicale inslag van het Deens. In de Nederlanden vindt men ook Deense invloed terug. Met name de dialecten van de Waddeneilanden dragen duidelijk sporen van Deense invloed. Ook op het vasteland, in het Westerlauwers Fries en het Gronings, is er iets van de Deense woordenschat doorgedrongen, al wordt deze invloed vaak overdreven. Aanzienlijke invloed oefent het Deens tot op de dag van vandaag uit op het Faeröers en het Groenlands. Verreweg de sterkste invloed evenwel had het Deens op het Noors. Noorwegen was tot de vroege negentiende eeuw in personele unie met Denemarken verenigd, en de stedelijke centra in het zuiden van dit land, met name Oslo, raakten door de eeuwen heen in hoge mate verdeenst. Het omringende platteland volgde later. Het Noors dat men daar spreekt, het Bokmål, klinkt aanmerkelijk Deenser dan het Nynorsk uit het platteland rond de fjorden. Het ouderwetse Riksmål, de taal waarin o.m. het literaire werk van Bjørnstjerne Bjørnson geschreven is, is zelfs weinig meer dan Deens door een Noorse mond.

Taal in Denemarken | Natuurlijke taal | Germaanse taal

Gourt Home::Gourt :: Deens

Oorsprong en plaatsbepaling

Kenmerken

Invloeden naar binnen en buiten