Centralen of Centrale Mogendheden, benaming voor de Midden- en Zuid-Europese landen die in de Eerste Wereldoorlog streden tegen de overwegend West-Europese, Russische en later ook Amerikaanse Entente.

De landen die behoorden tot de Centrale Mogendheden en hun staatshoofden:

• Duitsland - keizer Wilhelm II
• Oostenrijk-Hongarije - keizer Frans Jozef (tot 1916), keizer Karel I
• Bulgarije - koning Ferdinand
• Ottomaanse Rijk - sultan Mehmed V (tot 1918), sultan Mehmed VI

Generaals aan de zijde der Centralen:

• veldmaarschalk Franz Conrad von Hötzendorf (Oostenrijk-Hongarije)
• veldmaarschalk Paul von Hindenburg (Duitsland)
• veldmaarschalk August von Mackensen (Duitsland)
• generaal Erich von Falkenhayn (Duitsland)
• generaal Helmuth Johannes Ludwig von Moltke (Duitsland)
• generaal Erich Ludendorff (Duitsland)
• generaal Arthur Arz von Straussenburg (Oostenrijk-Hongarije]]
• generaal Enver Pasha (Ottomaanse Rijk)
• generaal Djemal Pasha (Ottomaanse Rijk)
• generaal Savov (Bulgarije)
• admiraal Miklós Horthy (oostenrijk-Hongarije)
• generaal Mustafa Kemal (Ottomaanse Rijk)
• veldmaarschalk Svetozar Boroevic von Bojna (Oostenrijk-Hongarije)

Voorgeschiedenis

De drie vorstenhuizen Romanov, Hohenzollern en Habsburg waren zeer conservatief en autoritair en hadden in het revolutiejaar 1848 samengewerkt tegen de revolutionairen en Westerse liberalen. In 1873 werd op initiatief van Bismarck de Driekeizersbond tussen Duitsland, Rusland en Oostenrijk-Hongarije gesloten. Al snel verslechterden de verhoudingen tussen Oostenrijk en Rusland, en in 1887 verliet Rusland de Bond. Duitsland leunde nu sterk op de Drievoudige Alliantie: een internationaal bijstandsverdrag tussen Italië, Oostenrijk-Hongarije en Duitsland, gericht tegen eventuele Russische en Franse agressie.

Het ontstaan van het Centrale blok

In tegenstelling tot wat vaak wordt beweerd steunde Duitsland op een bedenkelijk zwakke bondgenootschappelijke structuur. Italië bleek niet al te betrouwbaar, slechts Oostenrijk-Hongarije restte nog. Als dit land Duitsland de rug toekeerde, zou Duitsland aan drie kanten onbeschermd zijn. Dit zorgde dat het zwakkere Oostenrijk-Hongarije Duitsland voor zijn karretje kon spannen en kon misbruiken als rugdekking in de Balkancrises van 5 oktober 1908 en 28 juni 1914. De crisis van 1914 leidde tot de Eerste Wereldoorlog. Italië bleef aanvankelijk neutraal, en koos uiteindelijk na gedane beloften van uitgebreide annexatie de zijde van de Entente. Aanvankelijk vormden slechts Duitsland en Oostenrijk de Centralen.

Het Ottomaanse Rijk was een eeuw lang vernederd, en van zijn bezittingen in Noord-Afrika beroofd. Het hoopte eens de vernederingen en beledigingen te kunnen wreken, met name op Rusland. Ook had Duitsland economisch zeer veel in het Rijk geïnvesteerd. Er was ook een vrij sterke pro-Britse lobby, maar toen de Britten twee reeds bestelde en betaalde slagschepen zonder compensatie in beslag namen, werd de stemming in het Topkapi-paleis zeer pro-Duits. De sultan sloot een verdrag met Duitsland en viel Rusland en Brits-Egypte aan.

Bulgarije wilde in eerste instantie voor de Entente kiezen. De Bulgaarse tsaar had een moeder uit het Huis van Orléans, en het land had al veel bloed verloren in de Balkanoorlogen. Maar diezelfde Balkanoorlogen hadden op den duur het verlies van Macedonië en Oost-Thracië veroorzaakt, wat veel Bulgaren graag gewroken zagen. Duitsland wilde het land graag bij de Centralen betrekken, om de uitschakeling van Servië te vergemakkelijken en zo een blok van de Noordzee tot de Perzische Golf te vormen. De regering liet zich ompraten door de Duitse diplomaten, maar eiste wel dat Turkije tot de grenzen van na de Eerste Balkanoorlog zou terugtrekken. Het was een bittere pil, maar de sultan stemde ten dele toe. Servië werd van twee kanten aangevallen en de Bulgaren kregen Macedonië in handen.

Geen blok

Zelfs tijdens de oorlog was de eenheid vaak ver te zoeken. De verhouding tussen de bondgenoten varieerde van matig tot slecht. Bulgarije en Oostenrijk-Hongarije dreigden op een bepaald moment zelfs slaags te raken in Macedonië. Strategieën waren in het begin niet op elkaar afgestemd. Uiteindelijk begon Duitsland zijn bondgenoten steeds sterker te domineren. De Turken verloren zoveel zelfstandigheid dat de Duitse officieren beweerden dat het "Deutschland über Allah" was. Oostenrijk-Hongarije en Bulgarije werden economisch door Duitsland uitgezogen. Duitse in Bulgarije gelegerde soldaten konden door de relatieve hardheid van de Duitse valuta Bulgarije leegkopen, waardoor er een stroom Bulgaarse waar naar Duitsland ontstond. De Bulgaarse bevolking was de zinloze oorlog en de koloniale behandeling ten slotte zat en kwam in opstand tegen de regering.

Ondanks de economische exploitatie waren zijn bondgenoten voor Duitsland vooral een last. Ze waren militair veel te zwak. Het Oostenrijks-Hongaarse leger was voor de oorlog onvoldoende gemoderniseerd en die achterstand zou het nooit meer inlopen. Het werd in 1914 door Servië en Rusland verslagen, kon in 1915 Servië alleen verslaan met Duitse steun en werd in 1916 en 1917 opnieuw in Galicië teruggedreven. In 1917 kon alleen Duits ingrijpen een dreigende nederlaag aan het Italiaanse front in een overwinning ombuigen. Duitsland raakte echter zelf economisch uitgeput en verloor teveel manschappen om ook de bondgenoten nog te kunnen bijstaan. In de zomer en herfst van 1918 stortten die allen ineen.

Meer informatie:

• Eerste Wereldoorlog

Eerste Wereldoorlog

قوات المحور | Centrální mocnosti | Centralmagterne | Mittelmächte | Central Powers | Keskusvallat | Potencias Centrais | מעצמות המרכז | Miðveldin | Imperi Centrali | 中央同盟国 | 동맹국 | Centrinių valstybių sąjunga | Sentralmaktene | Państwa centralne | Puterile Centrale | Тройственный союз 1882 | Ústredné veľmoci | Centralmakterna | مرکزی طاقتیں | 同盟國 (第一次世界大戰)