Gourt Home::Gourt :: Grunnegs
| Grunnegs | |
|---|---|
| Noam | Grunnegs, Grönnegs, Grunnegers |
| Andere noamen | Grunnegs-Oostfrais |
| Nederlaandse noam | Gronings |
| Proat in | Nederlaand |
| Toalgebied | Provinzie Grunnen, Noord-Drenthe, Klainkolonien (Oost-Drenthe), Kölmerlaand (Fraislaand) |
| Aantel sprekers | 310.000 |
| Dialekten | |
| Toalklassifikoatie | |
| Schrift | Latainse alfabet |
| Toalstoates | t Grunnegs wordt zain as dialekt van t Leegsaksisch |
| Toalkode ISO 639-1 | n.v.t. |
| Toalkode ISO 639-2 | n.v.t. |
| Toalkode ISO 639-3/DIS | gos |
355px-Grinslanske dialekten.gif
Zai ook t artikel Grunnegs woordenbouk
Grunnegs of Grunnegers is n versoamelnoam veur de Leegsaksische variant uut de Provinzie Grunnen. t Grunnegs en de varianten van Oostfraislaand vörmen tesoamen, deur t Fraise substroat, n opvallend subgroup binnen t Leegsaksische dialekt.
t Begrip Grunnegs ken strak geogroafisch defineerd worden en deur de vlooiende overgang mit de varianten dij in de kop van Drenthe sproken worden, worden de dialekten in en om Zuudloaren, Paaize, Roden en Potterwold ook bie t Grunnegs rekend. t Veenkolonioals gait zölfs in onwiezdgde vörm de grens over noar Drenthe en wordt t maist in Drentse Monden gesproken.
De Grunneger varianten worden voak aanduud mit de noam van de streek woar zie sproken worden, zo as t Westerkwartaars, t Stadjeders, t Hoogelaandsters, t Oldambtsters, t Veenkolonioals en t Westerwôlds.
De Leegsaksische varianten in Grunnen binnen ontstoan dou in de 15. aiw de invloud van t stad Grunnen in de Ommelanden staark gruide en t Saksische stadstoal t Frais gedailtelek overnam. Dou in 1498 heertog Albrecht van Saksen t kontrole over Friesland tuzzen Vlie en Ems kreeg, war der al weineg Frais over in t Grunneger Ommelanden. Tegenswoordeg wordt der in Grunnen allend in t Westerkwartaar bie Moarem nog Frais proat. Asmis wordt t Westerkwartaars zulf ook onder t Frais rekend. t Grunnegs kennt dus ook nog aal wat Fraise woorden en uutdrukkens.
t Process van versaksischen van t Frais, speulde zoch ook in Oostfraislaand of. Hierdeur kommt t dat der veul overainkomsten binnen tuzzen t Grunnegs en t Oostfrais. Bieveurbeeld: Scheuveln (Grunnegs) en Schöfeln (Oostfrais) veur t Drentse woord schaotsen.
Deurdat t Frais en t Limborgs in 1997 eerkend binnen as minderhaidstoalen, is t Grunnegs relatief t maist sproken dialekt in Nederlaand. Doarnoa kommt t Zais en doarnoa t Twents. De andere dialekten worden mainsttied allend noch deur oldere mìnsken sproken.
Spellensregels in t kört
Let wel: Dizze spellen is ain van de meugleke: n deur elkenain aksepteerde standoardspellen is der nait.
Waarkwoorden en meervolden ìndegend op -en
Dizze worden in t Grunnegs voluut schreven. Uutzönderens binnen woorden dij ìndegen op de letters: l en r. Hier wordt -en der wel achterplakt.| Nederlaands | Grunnegs | Uutsproak |
| kijken | kieken | kiekn |
| praten | proaten | proatn |
| paarden | peerden | peern |
| voeren | vouern | vouern |
| kletsen | kwedeln | kwedeln |
Open lettergrepen
Net as in t Nederlaands het t Grunnegs gain klinkerverdubbelen bie waarkwoorden mit open lettergrepen:| Nederlaands | Grunnegs |
| lopen | lopen (en dus geen loopen of loop'm) |
| duiken | duken (geen duuken) |
Oa of ao?
In t Grunnegs bestait gain twiefel: altied oa. Dus proaten, kloagen en knoal (kanaal).Apostrof
As der aan t rechterkaande letters votvallen, den wordt de apostrof wel schreven. Vallen der letters aan t linkerkaande weg, dan wordt der gain apostrof geschreven:| Wel apostrof | Geen apostrof | |
| Nederlaands | De hond speelde met zijn bal. | Ik zag een hond. |
| Grunnegs | d'Hond speulde mit zien bale. | k Zag n hond. |
U of ö
In de Grunnegse toal binnen verschaaidene woorden woarbie de schriefwieze zo wel mit n -u as met n -ö wezen ken. n Goud veurbeeld hierveur is t woord Grunnen. Dit wordt in n groot dail van de provinzie as Grunnen schreven, mor in Oost-Grunnen zell t eerder as Grönnen speld worden. Baide vörmen worden juust rekend. Op Wikipedie wordt de -u bruukt, omdat n veurkeursregel van t Grunnegs is, zo min meugelk vremde taikens te gebruken.Trema
In t Grunnegs valt t Nederlaandse trema vot en wordt nait vervangen. As der n woord stait as Itoalie, wait de Grunneger dat hai of zai t uutspreken mout as Itoalië.Voorzetsels
n Voak bruukte mor nait offisjeel erkende regel in t Grunnegs is, dat elk bepoald lidwoord, noa n veurzetsel veraandert in het.Veurbeeld: Wie goan noar t Stad hìn - Wij gaan naar de stad Groningen
‘'noar'’ betekent ‘‘naar’’ en is n veurzetsel. De "de" van "de Stad" veraandert in het (ofkört tot t).
Veurnoamwoorden
| Nominatief | Genitief | Datief | Akkusatief |
|---|---|---|---|
| Ik | Mienent | Mie | Mie |
| Doe | Dienent | Die | Die |
| Hai | Sienent | Hom | Hom |
| Wie | Onzent | Ons | Ons |
| Zai | Heurent | Heur | Heur |
| Joe | Joenent | Joe | Joe |
Lidwoord
In t Grunnegs worden de twee lidwoorden de en (he)t bruukt. Net zo as in t Nederlaands is de veur manleke en vraauwleke woorden en het veur onzaaidige woorden. Het wordt voak ofkört tot 't.
t Lidwoord is ain van de verschillen tuzzen t Noord -en Westgrunnegs (Hoogelaandsters, Westerkwartaars) en t Oost -en Zuudgrunnegs (Oldambtsters, Veenkolonioals). In t Zuidoosten wordt meestal het lidwoord gebruikt en in het Noordwesten meestal niet.
Voorbeeld:
Hoogelandsters: Kraant vaalt op mat.
Veenkoloniaals: De kraande vaalt op de madde.
Nederlands: De krant valt op de mat.
Sch
In de maiste Grunnegse dialekten wordt de sch uutsproken as ß (=ss). Dit kent t Nederlaands ook bie woorden as Belgisch. Uutzönderns binnen woorden dij noa de sch- volgen op n medeklinker.
Veurbeeld:
| Schriefwieze | Uutsproak |
| ik schrief | ik ssrief |
| ik scheuvel | ik scheuvel |
Doe
In t Nederlaands betaikent ‘’doe’’, ‘’jij’’. In t Grunnegs is dat n minder beleefde vorm. Tegen mìnsken dij man nait kennt, of dij older dan die binnen, zegst maisttied ‘’joe’’ (= u).
Mit doe is der wat vrumdst aan de hand. Achter elk woord woar ‘’doe’’ achteraan kommt, worden de letters –st ploatst. Woorden dij al op –st ìndegen kriegen gain extroa –st der bie. Doe wordt (net zo as in t Frais) maistied votloaten omdat deur de –st man al wait dat t om doe gait.
- Weineg-gebruukt Grunnegs: Denkst doe der nog moal aan datst doe dat nog even dust?
- Meer-gebruukt Grunnegs: Denkst der nog moal aan datst dat nog even dust?
- Nederlaands: Denk je er nog eens aan dat je dat nog even doet?
Waarkwoordvervougingen
Kwa uutsproak zitt der gain verschil tuzzen hebben en hemmen of wezen en weden. t Ligt der aan ofst schrieven willst op de grammatikoal kerrekte manier of op t manier woaropst t uutsprekst.
Hebben/hemmen (hebben)
- Ik heb
- Doe hest
- Hai het
- Zai(/Zie) het
- Het het
- Wie hebben/ hemmen
- Joe hebben/ hemmen
- Zai(/Zie) hebben/hemmen
Weden/wezen (zijn)
- Ik bin
- Doe bist
- Hai is
- Wie binnen
- Joe binnen
- Zai binnen
Twaivörmege waarkwoorden
In t Grunnegs hebben bepoalde waarkwoordsvörms 2 vervougens. Dit zugst bieveurbeeld bie t waarkwoord doun:- 1) wie doun 2) wie dudden (wij doen)
| Menier 1 | Menier 2 |
| ik was | ik war |
| doe wast | doe warst |
| hai was | hai war |
| wie/joe/zai wazzen | wie/joe/zai waren |
Baaide vörms worden deur mekoar hìn bruukt, dus t is nait vanzulfsprekend dat aine dij
Regelmoatege waarkwoorden
- Ik STAM
- Doe STAM + st
- Hai STAM (mogelijk +t)
- Wie STAM + en
- Joe STAM + en
- Zai STAM + en
Extroa klinker
In tegenstellen tot t Nederlaands, kommt der allend bie de ik-vörm n extroa klinker in n waarkwoord as "lopen". Asmis wordt dizze extroa klinker ook wel votloaten. Dus wordt de vervouging van lopen:- ik lo(o)p
- doe lopst
- hai lop(t)
- wie lopen
- joe lopen
- zie lopen
Bie lastege waarkwoorden as wonen en hopen wordt der bie de enkelvoldege vörms ook n extroa klinker touvougd.
Waarkwoorden mit vergangen en voltoeide tieden
| Haile waarkwoord | Vergangen tied | Voltoeide tied | Haile waarkwoord (NL) |
| Wezen | Waren/ Wazzen | Wèst wezen | Zijn |
| Hebben | Harren | Had hebben | Hebben |
| Zuiken | Zochten | Zöcht hebben | Zoeken |
| Doun/ dudden | Deden | Doan hebben | Doen |
| Goan | Gong | Goan wezen | Gaan |
| Zain/ zuggen | Zagen | Zain hebben | Zien |
Wat veulbruukte Grunnegse woorden
| Grunnegs | Nederlaands |
|---|---|
| Aangoal | Voortdurend |
| Aine | Iemand |
| Akkenail | Dakkapel |
| Beune | Zolder |
| Boksem | Broek |
| Bolle | Stier |
| Boudel | Boel |
| Dammit | Zometeen |
| Edik | Azijn |
| Eelsk | Verwaand/ Aanstellerig |
| Elkenain | Iedereen |
| Gounend | Een aantal (mensen) |
| Hounder, Tude | Kip |
| Hupzelen | Bretels |
| Jeuzeln | Zeuren/janken |
| Jirre | Vies water |
| Klaaien | Morsen |
| Kloede | Klont, Dik persoon |
| Koare | Kruiwagen |
| Kopstubber | Ragebol |
| Kribben | Ruzie maken |
| Krudoorns | Aalbessen |
| Leeg | Laag |
| Liepen | Huilen (zn) |
| Loug | Dorp |
| Lutje | Klein |
| Mishottjen | Mislukken |
| Mous | Boerenkool |
| Mug | Vlieg |
| Neefie | Mug |
| Opoe | Oma |
| Puut | (plastic) Zak |
| Plof(fiets) | Brommer |
| Schraaien | Huilen (ww) |
| Siepel | Ui |
| Slaif | Soeplepel |
| Slik | Snoep |
| Slim | Erg |
| Smok | Zoen |
| Stoer | Moeilijk |
| Steekruif | Koolraap |
| Riepe | Stoep |
| Raaive | Gereedschap |
| Verlet hebben van | Nodig hebben |
| Vernaggeln | Vernielen |
| Wicht | Meisje |
| Wied | Ver |
| Zedel | Folder |
Zai ook
- Grunnegs woordenbouk (tip!)
Hìnwiezen
Grunnen | Grunnegs artikel | Nedersaksisch
Groningsk | Gronings | Grinslânsk | Grunnengs | Gronings
"Grunnegs"