Grunnen (provinzie)

Grunnen (ook: Grönnen of Grunneng, Nederlaands: Groningen) is n provinzie in t noorden van Nederlaand met sikkem 575.000 inwoner en as heufdstad t lieknoamege Grunnen.

Grunnen grenst in t noorden aan de Waddenzee, in t noordoosten aan de inhammen Ems en Dollart, in t oosten aan Oostfraislaand (Leegsaksen, Duutslaand), in t zuden aan Drenthe en in t westen aan Fraislaand.

Bie de provinzie heuren drij lutje, onbewoonde waddenailanden: Röttemeroog, Röttemerploat en Zuderdunen. Noar dizze waddenailanden worden joarleks wat moalen wadlooptochten organiseerd.

Algemain

De provinzie wordt ook wel Stad en Ommelanden nuimd, omdat historisch de Stad (van oorsprong Saksisch) en t omliggende platlaand (van oorsprong Frais) laanke tied in onmin leefd hebben. De drij historische Ommelander kwartaren binnen Hunzego, Fivelgo en t Westerkwartaar. De Ommelanden en t Oldambt waren tot de 15. aiw grotendails Frais, de Stad, t Gerecht en Westerwolde Saksisch. Nau wordt genougzoam overaal in de Ommelanden Leegsaksische dialekten proat. Allend in de lougen Moarum, De Wilp en De Penne in t Westerkwartaar wordt dails Frais proat.

Der binnen vaar steden in de provinzie: Grunnen, n Daam, Winschoot, Delfziel.

Grunnen is noa Drenthe, Fraislaand en Zeelaand de dunst bevolkte provinzie van Nederlaand, met 246 inwoner per km².

Geogroafie

t Noordoosten van de provinzie grenst aan t Ems-Dollart estuoarium. In de streek rondom dit estuoarium is in de loop der geschiednis veul laandwinnen wèst. De streek wordt veural kenmaarkt deur herenboeren mit schiere kapitoale stees en lutje aarbaidershoesken der noast. Naarngs in Grunnen was t verschil tuzzen riek en aarm zo groot. Vandoar ook dat der juust in t Oldambt n kommunistische partij is opstoan. Dizze was tot 2006 de grootste partij in de gemainteroad van de gemainte Reiderlaand.

Reitdiep Dorkwerd1245.jpg bie Dorkwerk ]] Onder t westeleke dail van dit gebied (Fivelgo), bie Slochter, ligt n grode eerdgasbel dij allengs anders oetput roakt. De verminderen van t drok in de ondergrondse eerdloagen laaidt tot n meetboare doaling van t maaiveld.

t Zuudoosten, de Klainkolonien, was oorspronkelk n oetstrekt hoogklaingebied dat vanôf de 17. aiw ontklaind en in kultuur bracht is. Oet dij tied resteert n oetbreid stelsel van knoalen. Traditsjoneel wuiren hier veural fabriekseerdappels verbaauwd.

Oostelek van de Klainkolonien en t Oldambt ligt Westerwolde, n streek op zaandgrond. Hier ligt t hoogste punt van Grunnen, de Hassebaarg. Dizze streek wordt kenmaarkt deur n glooind laandskop mit veul bebossen en neanderrevierken.

Ook t Westerkwartaar in t westen van t provinzie ligt op n laanke zaandrog. Dit is n uutloper van de Hondsrug. t Het kwa laandskop veul van de Fraise Wolden.

In t noorden van t Westerkwaraar wordt t laandskop kenmaarkt deur wierden.

De Stad en Hoaren binnen ontstoan op de Hondsrug.

De belaankriekste knoalen in de provinzie binnen t Rietdaip, t Van Starkenborghknoal, t Emsknoal, t Stadsknoal en t Winschoterdaip. Reviertken in t gebied binnen t Rietdaip, dat uutgroaven is tot knoal, de Laauwers en de Westerwoldse Oa dij ten zuden van Weskenhuzen Ruten Oa nuimd wordt.

Geschiednis

Groningen-6.70E-53.23N.jpg | 491px-Provgroningen.gif De geschiednis van de provinzie Grunnen is veur n groot gedailte de geschiednis van t proces woarbie de stad in de loop der joaren aal meer de macht kreeg over de Ommelanden. Doar veur ligt anders nog n periode woarin t grootste dail van de provinzie n gehail vörmde mit t noaberleke Westerlaauwers Fraislaand en Oostfraislaand. t Was n gebied dat t maiste had van de tegenswoordege Waddenzee. Bie eb veul t droog, bie vlod ston t grotendails onder woater. In dat kwelderlaandskop was permanente bewonen allendeg meugelijk op wierden.

Overegens wiest de vondst van n hunebed bie Noordloaren der op dat de bewonensgeschiednis teminste trugge gait tot de staintied. De vondst van n verzonken hunebed bie Delfziel is n aanwiezen dat dij bewonen zoch nait allend bepaarkte tot t grensgebied mit Drìnthe.

De eerste bekende vermelden van t Stad Grunnen dateert uut 1024. De Stad was dou in elk geval nominoal bezit van de bisskop van Oetrecht. Aannomen wordt dat t Stad van origine n Drìnts dörp was, mor der binnen ook aanwiezens dat t Stad dails bewoond wuir deur Fraizen. t Saksische karakter het in elk geval de overhaand kregen.

De Stad had oorspronkelk ainege konkurrentsie van t Daam, mor noadat de Stad der in sloagd was om t stoapelrecht te verwaarven was de dominante positsie vestegd. De invloud van de Stad braaidde zoch gestoag uut. t Toppunt van heur macht bereikte de Stad aan t ìnde van de 15. aiw, dou heur invloud tot wied in de tegenswoordege provinzie Fraislaand riekte.

De haile provinzie nam de toal van de Stad over, mor behail n aantal Fraise woorden en uutdrukkens. In sommege dailen van de provinzie, mit noame t Oldambt en Westerwolde was de Stad uutìndelk ook formeel boas.

In de tied van de Republiek was de gangboare aanduden veur Grunnen Stad en Lande. Dij volgorde was gain touval. De heerschappij van de Stad over grode dailen van de provinzie ìndigde in bestuurleke zin noa de Franse tied. Dou wuir de tegenswoordege provinzie insteld woarbinnen de biezöndre positsie van de Stad formeel ofschaft wuir. De stad bleef anders nog wel eigenoar van grode dailen van t Oldambt, Westerwolde en de Klainkolonien. Doar kwam pas n ìnde aan in de tachtiger joaren van de 20. aiw.

Vlage en woapen

WapenGroningen.gif t Woapen van de provinzie Grunnen is offisjeel vaststeld in 1947, t dateert anders al uut de 16. aiw. t Is tot stand kommen noadat de Stad en de Ommelanden, noa de reduksie van de Stad in 1594 veraind wuiren as n gewest. t Wapen is dan ook n kombinoatsie van t woapen van de Stad en t woapen van de Ommelanden.

In t eerste en daarde kwartaar stait t woapen van t Stad. Hiermit worden de gebieden symboliseerd dij rechtstreeks onder t bestuur van de Stad veulen (Gerecht, baaide Oldambten, Reiderlaand en Westerwolde.

In t twaide en vaarde kwartaar stait t woapen van de Ommelanden. Dit bestait uut n zilvern schild mit drij blaauwe balken en l1 rode haarten. De drij balken stoan veur de drij Ommelanden, Hunzego, Fivelgo en t Westerkwartaar. De 11 rode haarten verwiezen noar de 11 onderkwartaren.

t Woapen wordt dekt deur n golden kroon van vief bloader en vaar poarels. t Wordt aan weerskanten vastholden door n golden leeuw as symbool van de Nederlanden.

Flag Groningen.svg De provinzjale vlage is vaststeld in 1950. Ook de vlage verwiest noar Stad en Ommelanden. De rode en blaauwe houkvlakken verwiezen noar de kleuren van de Ommelanden, t zèntroale gruine kruus verwiest noar de zèntroale positsie van de Stad. t Ontwaarp van de vlage verwiest noar de baand en de handel dij Grunnen har mit de Skandinoavische landen.

Kultuur

Toal

In de provinzie Grunnen wordt Grunnegs sproken, dat n dialekt is van de Leegsaksische streektoal. Op de maiste ploatsen sprek man meer Grunnegs as Nederlaands. t Dialekt onderschaaidt zoch van de andere Leegsaksische dialekten deur zien aksent, dat nait op t Duuts of t Nederlaands liekt.

Volksgebruken

Landschap Westerwolde.jpg foto: Jacqueline Kuil. Foto's van Groningen ]] Typisch Grunnegse volksgebruken binnen neutenschaiten, ook op e gorre nuimd, kinken en kaaibakken.

Ook wordt der in ploatsen as Troapel en Kloosterboeren karnaval vierd. Op t Hoogelaand wordt hier en doar nog n maaiboom plant. Net zo as in Limbörg en dailen van Drìnthe, wordt der op 11 november langs de deuren lopen veur Sunt-Meerten.

In Westerwolde viert man in ploatsen as Onstwedde en Jipsenhuzen op 21 december Sunt-Thomas. Op dizze körtste dag van t joar worden de kwaaie geesten verjoagd deur op midwinterhorns te bloazen. Op 6 jannewoari, drijkeunengen, gongen kinder vrouger langs de deuren om slikkerij te ontvangen van de bewoners. Tegenswoordeg wordt dit zelden tot nait meer doan.

Eterij en Drinkerij

Typisch Grunneger lekkernaien binnen:

Spekdikken. Dikke rogge pankouken mit metworst en spek. Zie worden veural rond nijjoar eten en worden ook mokt in Oostfraislaand, mor hebben n andere smok as de Grunnegse.

Boeren jongen en boeren wichter. Boeren jongen is braandewien mit keneel en rozinen. boeren wichter is t zulfde allend den mit aprikosen in ploats van rozinen. Boeren jong is ook de noam veur n lutje worst dij oorspronkelk uut Westerwolde kommt.

Grunneger Knieperkes en Rolletjes. Knieperkes binnen zuite koukies mokt mit n kniepiezer, vandoar de noam knieper. Ze worden ook mokt in Drenthe en Overiesel, mor hebben een zuitere smok. Rolletjes binnen oprolde kniepers en worden allend in Grunnen eten.

Haardstoed en schoten. Haardstoeden binnen witte, platte, ronde en haarde stoedjes. Ze worden allend in Grunnen verkocht. Schoten binnen laankwaarpege kadetten uut Grunnen, mokt van melkdeeg.

Oalwief. Oalwief, ook Grunneger kouk nuimt, is n typisch Grunneger lekkernaai. t Is t zulfde as ontbijtkouk, mor wordt mainstieds eten bie de middagkovvie. Van de Grunneger kouk hest ook weer allerlei andere varianten zoas t sukerkouk.

Povvert. n Hoge, ronde Cake mit Rozinen der op. t Stammt uut t Stad en de Veenkolonien.

Grunneger mostert, mostersoep en mostersaus. Grunneger mostert is pittege mostert mit haile mostertpitten der in. Hiermit wordt ook mostertsoep en mostertdipsais mokt. Mostertdipsaus wordt dipsaus nuimt omdat der mit eerdappels in dipt wordt.

Kultureel aarfgoud

t Kultuurhistorische aarfgoud van de provinzie wordt karakteriseerd deur Börgen (verstaarkte laandhuzen, zo as de Fraeylemabörge bie Slochter) en veule oale dörpskèrken, dij voak mit de bieheurende dörpskernen op wierden stoan. Aan de Duutse grènze liggen de vestenlougken Boertang, Nijeschans en Oaleschans. De Stad Grunnen het n aaigense feestdag, Grunnens Ontzet.

Wieder is n groot kultureel zèntrum van de provinzie t Grunneger Museum. De oale grieze Martinitoern van de middelaiwse Martinikèrk is de trots van Stad en Ommelanden.

Toerisme

t Kultureel aarfgoud en andere bezainsweerdegheden as t Natsjonoalpaark Laauwersmeer, de Hortus Hoaren en de natuur in Westerwolde en t Westerkwartaar vörmen de belaankriekste redenen veur toeristen om noar de provinzie Grunnen te kommen.

Grunnen wordt (onder andere deur rekloamespots) promoot mit t slagzin:

Er gaat niets boven Groningen.

Gemaintes

Kaartgemeentengroningen.gif

Bestuur

t Bestuurlek zèntrum van t provinzie is vestegd in t historische provinziehuus aan t Martinikèrkhof in t Stad Grunnen. Grunnen wordt bestuurd deur n college van PvdA en CDA. Noast de Kommissoares van de Keunegin, Hans Alders bestait t college uut: H. Bleker (CDA) J.C. Gerritsen (PvdA) M.A.E. Calon (PvdA) C.A.M. Mulder (PvdA) T.A. Musschenga (CDA)

De Provinzjoale Stoaten binnen veur t lèst kozen in 2003.

Uutslag Stoatenverkaizens 2003
Partai	stemmen in %	zetel
PvdA	33,7	20
CDA	20,9	12
VVD	13,4	7
Groen Links	8,4	5
ChristenUnie	7,5	4
SP	6,0	3
Partij voor het Noorden	4,0	2
D66	4,0	2
Opkomst	55,5	55

Hìnwiezen

Grunnen | Grunnegs artikel | Previnsie van Nederlaand

Gourt Home::Gourt :: Grunnen (provinzie)