Norðurslóðir

Norðurslóðir er landsvæði í kringum Norðurheimskautið. Innan norðurslóða er hluti af Rússlandi, Alaska (BNA), Kanada, Grænland (Danmörk), Ísland, Noregur, Svíþjóð,Finnland og Íshafið. Ekki er nein algild skilgreining á norðurslóðum en oftast er miðað við heimsskautsbaug(66° 33’N), skógarmörk í norðri (trjálínu), 10 gráðu C meðalhita í júlí eða skilin milli kalda Íshafssjávarins og hlýrri Atlantshafssjávar. Vistfræðilega er Ísland á mörkum þess svæðis sem talið er til norðurslóða. Þau ríki sem eiga lönd innan norðurslóða vinna saman innan Norðurskautsráðsins.

Norðurslóðir einkennast af miklu víðerni, köldu og þurru loftslagi, miklum árstíðaskiptum með skammdegi á veturna og björtum nóttum á sumrin, hafís á norðurhöfum og sífreri í jörðu á stórum svæðum.

Íbúar

XEskimo_Family_NGM-v31-p564.jpgÍbúar norðurslóða eru á bilinu 3 til 4 milljónir eftir því hvernig svæðið er skilgreint. Um 10% þeirra eru frumbyggjar sem skiptast í a.m.k. 30 þjóðarbrot og eru flest þeirra í Rússlandi. Við lok síðustu ísaldar eða fyrir 10. þús. - 15. þús. árum þá tók fólk að setjast að á norðurslóðum. Búseta á Grænlandi hófst fyrir um 4000 árum en byggðin hvarf 1000 árum síðar vegna breyttra veðurskilyrða og 1000 ár liðu þar til Grænland byggðist að nýju. Á Grænlandi var um 500 ára skeið norrænt samfélag sem leið undir lok

Inúítar búa á Grænlandi og skyldir þjóðflokkar búa meðframt strandlengju Grænlands, Alaska og Síberíu. Eveny fólkið býr í fjöllum í Norð-austur Síberíu. Norðurslóðir einkennast af afar strjálli og dreiðri byggð.

Á Grænlandi eru 55,000 íbúar, flestir Inúítar. Landið varð dönsk nýlenda á átjándu öld og fékk takmarkaða heimastjórn árið 1979. Frumbyggjar norðurhéraða Noregs, Svíþjóðar og Finnlands eru Samar(Lappar).

Í norðurhéruðum Rússlands eru Komi, Karelian og Sakha þjóðflokkar sem hver um sig telur nokkur hundruð þúsund íbúa og hafa þeir allir sérstök sjálfstjórnarsvæði. Einnig eru 26 minni þjóðarbrot dreifð um alla Síberíu og er áætlað að þessum þjóðarbrotum tilheyri u.þ.b. 186,000 manns. Meðal þeirra er Khanty fólkið sem býr meðfram Ob fljótinu í vesturhluta Síberíu og Tenet hópurinn sem býr umhverfis ósa Ob fljóts og Eveny þjóðflokkurinn sem heldur hreindýr og býr í Austur Síberíu nálægt Kyrrahafi.

Hér er listi yfir nokkra þjóðflokka á norðurslóðum og vísun í efni á Wikipedia(á ensku):

Auðlindir

Sums staðar eru miklar náttúruauðlindir, olíu- og gaslindir eru á norðurströnd Alaska, í Nunavut í Kanada og á vatnasviði Perchorafljótsins í Rússlandi vestan Úralfjalla. Miklar nikkel- og koparnámur eru á Kóla- og Taimyrskaganum í Rússlandi, demantanámur eru í Jakútíu í Rússlandi og vesturhéruðum Kanada og kolanámur eru á Svalbarða.

Á norðurslóðum eru ein stærstu fiskimið heimsins. Mikið af ferskvatnsbirgðum heimsins er á norðurslóðum. Miklar ár falla til sjávar á norðurslóðum. Í ánum eru stundaðar fiskveiðar og fallorka þeirra nýtt til raforkuframleiðslu, einnig eru árnar nýttar til að fleyta til sjávar trjám úr nyrstu hlutum barrskógarbeltisins. Stundum reka trjábolir yfir Íshafið og enda sem rekaviður á öðrum hlutum norðursvæða t.d. sem rekaviður á Íslandi.

Náttúra

Lagopus muta2.jpgLífríki norðurslóða spannar mörg lífbelti og búsvæði, barrskógar eru í suðri, freðmýrar og fjalllendi um miðbik svæðisins og ísjaðar í norðri. Tiltölulega fáar dýrategundir lifa á norðurslóðum en oft eru tegundirnar margbreytilegar. Eitt einkenni norðurslóða er gríðarlega stórir stofnar sumra tegunda svo sem fiskistofna (loðna og síld), sjófugla (haftyrðla og lunda) og spendýra eins og læmingja og hreindýr. Heildarfrumframleiðsla á norðurslóðum er mikil þó að vaxtartíminn sé stuttur. Miklar sveiflur eru í fæðu dýra eftir árstíma og stofnstærð sumra dýrategunda sveiflast mikið milli ára. Þannig er stofnstærð rjúpu afar breytileg og stofnstærð dýra sem éta rjúpu s.s. fálka sveiflast í takt við það.Einnig sveiflast stofnstærð snæuglu eftir því hve mikið er af læmingjum sem er aðalfæða hennar. Hreindýr, hvítabirnir, selir, heimskautarefir og snæuglur eru einkennisdýr á norðurslóðum. Um 360 fuglategundir halda til á norðurslóðum þar af 75 á Íslandi. 40 fuglategundir eru staðfuglar,35 tegundir færa sig á milli á norðurslóðum en langstærsti hlutinn eða 280 tegundir eru farfuglar sem aðeins dvelja á norðurslóðum að sumri til.

Loftslagsbreytingar

Á norðurslóðum sjást loftslagsbreytingar á jörðinni skýrar og hraðar en víðast annars staðar og gefa rannsóknir á norðurslóðum vísbendingu um hvers megi vænta annars staðar á jörðinni. Rannsóknir á borkjörnum úr Grænlandsjökli hafa sýnt tengsl milli hlýnandi veðurfars og hækkandi koltvísýrings. Spáð er hlýnun í heiminum á næstu áratugum og gæti hlýnun á norðurslóðum orðið meiri sem lýsti sér m.a. í meiri rigningu og hækkun sjávarmáls. Rannsóknir virðast benda til að hraði loftslagsbreytinga sé mestur á pólsvæðum jarðarinnar. Því er spáð að barrskógabeltið stækki til norðurs og freðmýrar minnki um allt að helming á einni öld en skógrækt og kornrækt verður möguleg víðar á svæðinu.

Siglingar

1YrIceFlow.pngSamfara bráðnun heimskautaíssins þá opnast möguleikar á siglingaleið allt árið um Norður Íshaf. Sjóleiðin milli Austurstrandar Norður-Ameríku og Asíu (Kína) er 13 þús. sjómílur ef siglt er um Miðjarðarhaf og Súeskurð en yrði 9. þúsund sjómílur ef farin er sjóleið um Ísland og um Norður-Íshafið. Við opnun norð-austur siglingaleiðar milli Asíu og Evrópu gæti Ísland orðið umskipunarland á vesturenda siglingarleiðarinnar því Ísland liggur landfræðilega vel við sem miðstöð dreifingar til Evrópu og Ameríku. Siglingar milli ríkja innan norðurslóða svo sem milli Vestfjarða og Grænlands yrðu einnig greiðari.

Mengun

Tiltölulega lítil mengun er á svæðinu og mesta mengunin á uppruna sinn utan svæðisins. Eiturefni sem safnast saman í fitu sjávarspendýra hafa fundist í fólki frá norðurslóðum. Helsta áhyggjuefni núna er mengun af völdum kvikasilfurs, blýs og kadmíum. Kvikasilfur safnast í fitu dýra og borið hefur á uppsöfnun kvikasilfurs hjá fólki á norðurslóðum sem lifir á fituríku sjávarfangi. Geislavirkni á norðurslóðum stafar frá því að þar voru gerðar tilraunir með kjarnorkusprengjur.

Tengt efni

Heimildir