Gourt Home::Gourt :: Hestur
Hestur (fræðiheiti: Equus caballus) tegund af stóru spendýri af hófdýraættbálki og eitt af sjö eftirlifandi tegundum af Equusættkvíslinni.
Hestar hafa skipt miklu máli í mótun samgangna og vinnutækja í heiminum. Talið er að hestur nútímans hafi verið fyrst notaður til að auðvelda manninum vinnu sína um 2000 f. Kr. Í dag er hesturinn meira notaður sem húsdýr og tómstundagaman en í þriðja heiminum er hann enn mikið notaður við ýmis störf, sérstaklega í landbúnaði.
Stóðlífið
Hesturinn er hóp- og flóttadýr og hefur alla tíð verið veiddur af rándýrum. Eðli hans er því að flýja frá öllum hættum og þeir halda sig saman í hóp sem kallast stóð. Stóðið samanstendur af stóðhesti og stóðmerum auk afkvæma. Oft eru yngri graðhestar með í hópnum sem slást um tign í goggunarröðinni. Oftast er það elsta merin sem stjórnar hópnum í leit að fæðu og skjóli. Hún þekkist af því að hún lætur flest hrossin éta á undan sér, ef lítið er um mat, en nýtur samt fyllstu virðingar allra hrossanna í stóðinu.
Folöld fæðast venjulega á vorin eftir 336 daga langa meðgöngu. Þó er sú regla á að því fyrr á árinu sem hryssan fyljast, því lengur gengur hún með.
Uppruni
Elstu vísbendingar um að hesturinn hafi komið frá Mið-Asíu eru frá því um 4.000 f. Kr.
Orðaforði
Gangtegundir
- Fet er fjórtakta gangtegund, sú hægasta. Fluttur er ein fótur í einu, byrjað á örðum hvorum afturfæti, síðan framfæti sömu hliðar, næst afturfæti hinnar hliðar hestsins og loks sá framfótur sem ekki hefur hreyfst. Gott fet felst í því að afturfætur stígi í eða vel framfyrir spor framfótar. Til að fá hest á brokk af feti eru kálfar knapans lagðar að síðum hestsins og hann beðinn um brokk. Til að hægja úr brokki á fet er sest vel í hnakkinn og tekið gætilega í taumana.
- Brokk er tvítakta gangtegund með svifi, þ.e. tveir skástæðir fætur (t.d. vinstri aftur og hægri fram) fylgjast að og stíga samtímis í jörðina. Brokk getur verið bæði róleg og ferðarmikið. Að stíga brokkið kallast það þegar knapinn rís upp úr hnakknum í takt við hestinn, situr og stígur sitt á hvað. Þetta er gert t.d. ef hesturinn er mjög hastur eða til að hjálpa hestinum með að halda jafnvægi og takti á brokkinu.
- Stökk er þrítakta gangtegund. Fyrst stígur í jörðina annar afturfótur, svo samtímis hinn afturfóturinn og skástæður framfótur og loks samstæður framfótur (t.d. hægri aftur, vinstri aftur og hægri fram og loks vinstri fram). Sá framfótur sem teygir sig lengra fram (lendir seinastur í jörðinni) er sá sem leiðir stökkið og kallast stökkið hægra- eða vinstrastökk eftir því. Þegar riðið er á hring, ferning eða sporbaug er innri fótur alltaf sá sem teygir sig framar.
- Tölt (sjá sérgrein)
- Skeið (sjá sérgrein)
- Corto, largo, fino eru gangtegundir perúska Paso Fino-hestsins. Corto líkist mest brokki hvað hraða varðar, largo er framgripsmeira og hraðara og fino er samansafnað, þ.e. hesturinn teygir afturfæturnar vel innundir búkinn.
Aldur og kyn
- Folald er afkvæmi hests. Folald er unghestur undir eins árs aldri.
- Tryppi er unghestur, 1-5 vetra. Tryppin öðlast hestsheitið þegar þau hafa verið tamin og eru þroskuð bæði líkamlega og andlega.
- Geldingur er vanaður hestur, aldur er ekki tekinn fram í þessu heiti.
- Meri kvenkyns hestur, fullorðinn.
- Graðhestur óvanaður hestur, stóðhestur.
- Vetrungur ársgamall hestur. Orðið er óháð kyni.
Líkamsbygging
- Herðakamur er hæsti punktur á baki hestins. Hann er notaður þegar hæð hestsins er mæld með stangarmáli.
- Fax og toppur sítt og gróft hár á hálsi og enni hestsins.
- Tagl er sítt hár sem samsvarar faxinu er á enda rófubeinsins.
- Hækill er liðmót á afturfótum, milli læris og fótleggs.
- Hófur er neðsti hluti allra fóta. Hann er gerður úr hyrni og vex eins og neglur á mönnum.Hófurinn er úr mjúku efni og slitnar á hörðu undirlagi ef hesturinn er ekki járnaður. Sjá sérgrein fyrir frekari upplýsingar.
- Kjúka er liðamót á öllum fótum, neðstu liðamótin. Aftan á þeim er hárbrúskur sem kallast hófskegg. Kjúkan deyfir högg upp í fótinn og spyrnir þegar hesturinn gengur.
- Lend er ofan á afturparti hestsins, hæsti hluti yfir afturfótunum. Þar eru miklir vöðvar sem drífa hestinn áfram þegar hann hleypur, sérstaklega á Íslenska hestinum sem notar afturpartinn mjög mikið.
- Bógur er á framparti hestsins, á báðum hliðum. Hann er upp af framfæti og neðan hálsins.
Litir
- Rauður: rauður hestur er með rauðleitan búk, jafnvel mjög ljósan eða dökkan. Ef hesturinn hefur gulleitt fax að auki kallast faxið glófext.
- Jarpur: jarpt hross er með rauð- eða brúnleitan búk og svart fax og tagl. Búkurinn getur verið annað hvort fagur rauður og kallast liturinn þá rauðjarpur, eða verið brúnn og kallast þá ýmist korgjarpur eða dökkjarpur.
- Brúnn/svartur: ekki eru menn eitt sáttir um það hvort hross séu svört eða ekki. Brún hross eru brún á búk með brúnt fax og tagl. Bæði fax og búkur geta upplitast af sól. Svört hross hins vegar eru tinnusvört og upplitast ekki.
- Leirljós: leirljós hestur er ljós á búk og með samlitt fax eða jafnvel ljósara. Hann hefur gylltan blæ yfir sér.
- Grár gráir hestar fæðast í grunnlitum en lýsast svo með aldrinum vegna erfðaeiginleika. Mjög dökk-gráir hestar með hringamynstur kallast stein- eða apalgráir en mjög ljósir, jafnvel alveg hvítir eru bara ljósgráir.
- Moldóttur: Moldóttur hestur er með gul-brúnan búk og svart fax og mön á baki að auki. Mjög dökkir moldóttir hestar kallast draugmoldóttir.
- Móálóttur: Móálóttir hestar eru með silfurgráan búk og svart fax og tagl. Í faxinu getur verið eitthvað um ljós-brún hár.
- Skjótt: Skjóttir litir fyrirfinnast í öllum grunnlitum. Þeir stafa af því að litarefni vantar í frumurnar á þeim skellum sem eru hvítar. Algengast eru rauð- og brúnskjótt hross.
- Litförótt: Litförótt lýsir sér þannig að hrossið hefur sinn tiltekna grunnlit en verður árstíðabundið grár því undirhárin eru grá en vindhárin í grunnlit hestsins.
- Stjarna er hvítur hringur eða stjarna í enni. Bletturinn getur verið ýmist stór eða lítill, reglulegur eða óreglulegur að lögun. Sé mjó rönd niður úr stjörnunni kallast hún halastjarna.
- Blesa er hvít rönd í andliti sem nær frá enni niður á snoppu. Sé blesan mjög breið er hesturinn breiðblesóttur og jafnvel glámblesóttur ef hvíti liturinn nær út fyrir augun og augun eru annað hvort blá (hringeygður) eða með vagli.
- Tvístjarna er þegar stjarna í enni og önnur á snoppu koma saman. Jafnvel er til þrístjörnótt en það er sjaldgæfara.
- Sokkur er hvít skella neðst á fæti. Sokkur nær upp á miðjan fótlegg.
- Hosa er hvít skella á fæti en nær lengra upp en sokkur, jafnvel upp fyrir hné/hækil.
- Leisti er stutt hvít skella á fæti, nær ekki upp fyrir kjúku.
- Vagl í auga er lítil hvít skella í auga hests.
- Hringeygur hestur hefur blátt auga og hvítan hring í því yst.
Heimildir
- Helgi Sigurðsson dýralæknir. 2001. Hestaheilsa. Eiðfaxi, Reykjavík.
Búfénaður | Hestafræði | Hestamennska | Hestar
Hors | حصان | Caballu | Кон | རྟ་ | Cavall | Kůň | Ceffyl | Hest | Gaul | Hauspferd | Άλογο | Horse | Ĉevalo | Caballo | Hobune | اسب | Hevonen | Cheval | Cabalo | סוס | Cavallo | Kavalo | Equus caballus | ウマ | ცხენი | 말 (동물) | Margh | Taam peêrd | Kawayo | Peerd | Paard (dier) | Бæх | Koń | Cavalo | Cal | Лошадь | Konj | Коњ | Häst | At | 马
"Hestur"