A Idade do Bronce é un período na civilización en que se desenvolveu o emprego deste metal na metalurxia, resultado da mestura de cobre e estaño. Foi inventado en oriente medio cara o IV milenio a.C. substituíndo ao Calcolítico, aínda que noutros lugares esta última idade foi descoñecida e o bronce substitúe directamente ao período Neolítico. Na África negra o Neolítico é seguido da Idade de Ferro.

A data de adopción do bronce varía segundo as culturas:

• Na Asia central o bronce chega ao redor do 2000 a.C. en Afganistán, Turkmenistán, e Irán.
• Na China adóptao a dinastía Shang.

O Bronce no Exeo

Bronce Antigo

A metalurxia do bronce apareceu no neolítico recente, polo que se produce unha continuidade co período anterior.

Ocúpanse promontorios costeiros e zonas rochosas, abandonando os asentamentos da etapa anterior. Hai grandes asentamentos con sólidos bastións e fortificacións.

Os enxovais nos enterramentos son valiosos. Hai principalmente dous tipos de tumbas en Creta:

• Tumbas de planta rectilínea.
• Tumbas de planta circular.

Aparecen tamén os tholoi, que son construcións de planta circular, cubertas por unha bóveda ou unha falsa cúpula.

Nas illas Cícladas úsanse cistas con forma trapezoidal, con inhumación individual. Na Grecia continental, o rito funerario é o da inhumación colectiva en tumbas de cámara.

Con respecto á cerámica, nas illas Cícladas hai un predominio das decoracións impresas e incisas, mentres que en Creta a decoración máis frecuente é a pintada. Na Grecia continental, a cerámica leva un recubrimento arxiloso vermello.

A base da economía é a agricultura e a gadaría, caza e pesca. Introdúcese o cultivo da oliveira e a vide. A gadaría importante é a da cabra e a ovella.

No mar Exeo establécese unha área de intenso comercio do metal en Chipre, onde existían minas de cobre, o estaño traíase incluso das illas británicas.

Bronce Medio

No Exeo subdivídese en tres zonas:

• Illas Cícladas: Cicládico
• Grecia continental: Heládico
• Creta: Minoico

A navegación foi desenvolvida por aquel entón polo interese do comercio, xa que se intensifican os contactos e intercambios.

O imperio minoico apareceu grazas a este comercio, substituído máis tarde polo micénico no bronce recente.

Bronce Recente

Hai unha transición do Heládico ao Micénico na Grecia continental, cun incremento da riqueza material, maior centralización do poder, política e economía, aínda que aparecen novas estruturas políticas e sociais.

Hai metais preciosos nos enxovais das tumbas. Estes enxovais nos falan dunha elite pouco numerosa, que acumulaba a riqueza nas súas mans, posibelmente foi a clase dominante. A sociedade micénica estaba moi xerarquizada, cunha clara diferenciación nas sepulturas de soberanos, aristocracia, traballadores e artesáns.

Aparecen palacios, no caso de Tirinto, Pilos e Micenas. Deberon ser centros administrativos e de almacenamento. Os núcleos urbanos creceron en torno a estes palacios. O resto de asentamentos sitúanse na súa maioría en outeiros ou promontorios facilmente defendíbeis.

O estilo micénico de cerámica caracterizase por pintura brillante de cores vermella ou negra, sobre fondo claro.

O bronce en Europa

Divídese en Bronce Antigo, Bronce Medio e Bronce Final ou tardío.

Bronce Antigo

Aínda non se xeneralizou o bronce propiamente dito. Gran parte do comercio desenvólvese en canoas que remontan os cursos fluviais, preferentemente para distribuír cobre. As rexións do norte de Europa e a Península Ibérica relaciónanse por este comercio. A agricultura e a gadaría seguen sendo a base económica dominante, cuxa produción aumentou co uso do carro e do arado.

Os asentamentos acostuman ser de dous tipos, segundo a localización xeográfica:

• No leste son hábitats situados estratexicamente, con sistemas defensivos ás veces.
• No oeste acostuman ser poboados moi pequenos e sen defensas, posibelmente son poboados estacionais.

Europa Central

Esta idade introduciuse cara o ano (1800-1600 a.C.), seguida do período do bronce medio (1600-1200 a.C.), caracterizado polos enterramento en túmulos, que demostran un alto grao de estratificación social. Destacan dúas culturas:

• Unetice ou Aunxetitz: Esta cultura controla as rotas comerciais europeas, sendo o intermediario entre o Báldito, a Grecia Micénica e as Illas Británicas. Explotan as minas de cobre, e a súa economía é gandeira, complementada cos cereais. As sepulturas son de inhumación individual en foxas e cistas xeralmente.

• Otomani: Son de carácter guerreiro, pobos de gran mobilidade, grazas sobre todo ao uso do cabalo como montura. A súa economía baséase na cría de bois, cabalos e cochos, e tamén polo cultivo de cereal.

Europa Mediterránea

Hai poucas evolucións, sen cambios importantes. Varía moito dunha zona a outra, pois algunhas áreas seguen con modelos calcolíticos, e outras xa se inician no bronce.

Europa Atlántica

Esta é unha zona rica en minerais. Destacan as culturas de: Túmulos amoricanos, en Francia, coas seguintes características:

• As sepulturas son de inhumación individual.
• Os seus asentamentos desprázanse desde a costa cara o interior.
• Os útiles domésticos fabrícanse en sílex e pedra pulida.
• A aristocracia guerreira domina os indíxenas

Wessex, en Inglaterra, cos seguintes trazos:

• Desenvólvese no sur de Inglaterra.
• A aristocracia guerreira domina os indíxenas.
• Entre o 1600 e 1400 a.C predomina o rito de incineración.

Bronce Medio

Hai un predominio do bronce sobre o cobre, e un aumento na elaboración de adornos, armas e utensilios. Este metal relaciónase xa con actividades cotiás.

Europa Central

Caracterízase pola Cultura dos Túmulos. Esta cultura esténdese desde o Rin até os Cárpatos occidentais, e desde os Alpes ao Mar Báltico. Chámase así polas sepulturas de inhumación individual con túmulos. Os túmulos son montículos de terra, circulares ou ovalados xeralmente, construídos sobre unha sepultura, tanto individuais como colectivas. É frecuente o depósito de restos óseos de animais nos enterramentos, ao igual que a existencia de enterramentos dobres.

Xeneralízase o uso do bronce, con producións en serie, realizadas con moldes de pedra. A base económica fundamental foi a metalurxia, xa que permitía a aparición de melloras no armamento e nos útiles domésticos. Os adornos en metal proliferan.

Os lugares de habitación non son moi grandes, e están situados en zonas altas, con defensas naturais, ás veces rodeados de murallas de madeira e terra, cun ou máis fosos. As vivendas son de planta rectangular ou trapezoidal, construídas con madeira e materiais perecedoiros.

Europa Nórdica

• A explotación do ámbar permitiu conseguir o cobre e o estaño.
• Existen talleres locais de fundición, sendo un foco metalúrxico de categoría.
• Reciben influencias funerarias da Cultura dos Túmulos.

As sepulturas son tumulares, agrupadas en necrópoles, ás veces ao longo de vías naturais de comunicación. Os enxovais son ricos, sobre todo constituídos por armas.

Europa Mediterránea

Danse principalmente dúas culturas, ambas na Península Itálica:

• No norte da península itálica orixínase a Cultura das Terramaras, e presenta as seguintes características:

• • Son un pobo de pastores e agricultores, cunha pequena metalurxia local.
  • A súa cerámica é de cor negra, decorada.

• No centro da península itálica desenvólvese a cultura Apeninica, a cal presenta os trazos que expoñemos:

• • Sociedade pastoril, con asentamentos en covas ou en abrigos.
  • A súa economía está baseada na agricultura e gadaría transhumante.
  • A súa cerámica está gravada con motivos xeométricos.
  • Ten contactos co Exeo

Europa Atlántica

Desenvólvese unha industria do bronce moi activa. Os enxovais son máis pobres que en épocas precedentes.

• Francia:

• • Ten unha produción metalúrxica de pouca entidade.
  • Destaca a fabricación de machadas.

• Illas Británicas:

• • O rito funerario é de incineración en urnas.
  • Son escasos os metais nos enxovais.
  • Relacións intensas co continente.

Bronce Final ou Tardío

O Bronce tardío desenvólvese cara (1300-700 a.C.), e caracterizase pola incineración dos cadáveres, práctica que continúa en Polonia até o ano 500 a.C. dentro xa da Idade de Ferro no período cultural Hallstatt, (700-450 a.C.).

Europa Central

Dáse a Cultura dos Campos de Urnas, caracterizada polas seus necrópoles de incineración e a gran expansión que levaron a cabo no século XIII a.C.

Os pobos indoeuropeos occidentais afincados ao norte dos Alpes compartían unha cultura común desde o século XV a.C. (Cultura dos Túmulos). No século XIII estenderase o costume da incineración e o depósito das cinzas nas características urnas. Coincidindo con este fenómeno cultural, estes pobos, entre os que se encontran os celtas, itálicos e ilirios, inician unha rápida expansión que os leva a conquistar gran parte dos Balcáns e porcións menores de Europa occidental. Tamén destruíron o Imperio Hitita, apoderándose do segredo da metalurxia do ferro. Posteriormente (s. XII) proseguiron as súas campañas por mar, atacando Exipto e colonizando Filistea. Case con seguridade, estes centroeuropeos, xa helenizados, constitúen a misteriosa orixe dos dorios que invadirían Grecia no s. I, destruíndo a civilización micénica (véxase Micenas).

Hábitat:

Acostuman ter defensas artificiais ou naturais, e en ocasións ambas. As casas constrúense maioritariamente con madeira e barro, en forma rectangular e trapezoidal

Enterramentos:

O común é o rito de incineración. Hai tamén outras variantes:

• Furado escavado na terra, no que se deposita a urna.
• Sen urna, directamente no buraco.
• Urnas cubertas por círculos de pedras, cistas, etc.
• Túmulos planos rodeando a foxa.
• Foxas grandes.

No enxoval acostuma haber cerámica e metais. Ás veces as necrópoles están delimitadas por recintos rituais, xeralmente foxos, de planta circular ou cuadrangular.

Economía:

Hai abundancia de muíños de pedra, brosas de bronce e fouciños, e tamén hai existencia de celeiros. Hai proliferación de oficios e especialización artesanal. Con respecto ao comercio, intensifícanse as relacións comerciais. Melloran os transportes co uso do carro e do cabalo como animal de tiro. Nace o comercio do sal e iníciase a produción de vidro. A cerámica e a ourivaría experimentan un auxe, multiplicándose tamén os centros metalúrxicos.

Europa Nórdica

Dáse a Cultura de Montelius, a cal presenta as seguintes características:

• Hai unha continuación da etapa anterior.
• Os poboados sitúanse ás veces en zonas defensivas, sendo casas de barro ou madeira, de planta oval ou rectangular.
• Os enterramentos son agrupados en grandes necrópoles, e vaise xeneralizando o rito de incineración.
• Producen vasos e obxectos de ouro.

Europa Atlántica

Hai diferenzas rexionais, aínda que se acentúa a influencia da Cultura dos Campos de Urnas, sobre todo nas armas, e influencias fenicias. A economía é agrícola, e os cabalos úsanse, tanto para tiro como elemento de prestixio.

Europa Mediterránea

No sur da península itálica dáse un importante comercio con Grecia e co norte da propia península. Hai necrópoles de incineración, con cremacións individuais. Os asentamentos acostuman situarse en lugares elevados, e fortifícanse a base de murallas. A cerámica faise á man.

Ver tamén

• Idade do Bronce en Galicia

Prehistoria | Arqueoloxía

Bronstyd | عصر برونزي | Edá de Bronce | Yr Oes Efydd | Bronzealder | Bronzezeit | Εποχή του Χαλκού | Bronze Age | Bronzepoko | Edad de Bronce | Âge du bronze | תקופת הברונזה | Zaman Perunggu | Età del bronzo | 青銅器時代 | 청동기 시대 | Bronzas laikmets | Bronzetiet | Bronstijd | Bronsealderen | Epoka brązu | Idade do bronze | Бронзовый век | Bronze Age | Бронзано доба | Bronsåldern | Бронзовий вік | 青铜时代