Westgermaanske talen

De Westgermaanske talen foarmje in taalkloft fan tusken de 13 en 25 talen, dy't ûnderdiel útmakket fan 'e Germaanske taalfamylje. It oarsprongsgebiet fan 'e Westgermaanske talen is noardwestlik Jeropa, mar troch migraasje en kolonisaasje hawwe se har yn 'e lêste fiifhûndert jier oer in grut part fan 'e wrâld ferspraat, sadat se no yn Noard-Amearika, Austraalje, Nij-Seelân en súdlik Afrika de dominante taalkloft foarmje. Se wurde hjoed de dei troch likernôch in heal miljard minsken as memmetaal sprutsen. Fierwei de grutste taal út dizze groep is it Ingelsk, op ôfstân folge troch it Dútsk. It Nederlânsk en it Frysk hearre ek ta dizze taalkloft.

Underferdieling

Skema_westgermaanske_taalkloft.GIF

De Westgermaanske talen wurde sa ûnderferdield:

de Noardwestgermaanske talen
- Angelsaksyske talen: Ingelsk en Skotsk
Fryske talen : Frysk, Noardfrysk en Eastfrysk, wêrby fan it lêste allinnich it Sealterfrysk oer is

de Súdwestgermaanske talen

Nederfrankysk-Nedersaksyske talen
- Nederfrankyske talen : Nederlânsk, Afrikaansk en Limboarchsk
Nedersaksyske talen : Nederdútsk

Heechdútske talen :

Dútske talen : Dútsk, Lúksemboarchsk, Wilamowytsersk en it útstoarne Longobardysk

Jiddysk

Foarbylden

Ferlykje yn 'e ûndersteande tabel de telwurden fan ien oant en mei tsien yn 'e Westgermaanske talen.

taal	1	2	3	4	5	6	7	8	9	10
Ingelsk	one	two	three	four	five	six	seven	eight	nine	ten
Skotsk	ane yae	twa	thrie	fower	five	sax sex	seiven	aicht aucht	nyne neen	ten
Frysk	ien	twa	trije	fjouwer	fiif	seis	sân	acht	njoggen	tsien
Eastfrysk (Sealtersk)	aan	twäi twäin twoo	träi	fjauwer	fieuw	säks	soogen	oachte	njugen	tjoon
Noardfrysk (Mooring)	iinj ån	tou tuu	trii tra	fjouer	fiiw	seeks	soowen	oocht	nüügen	tiin
Nederdútsk (Westfaalsk)	eein	twei	drai	veier	fief	söss	siewen	acht	niegen	tein
Nederlânsk	een	twee	drie	vier	vijf	zes	zeven	acht	negen	tien
Afrikaansk	een	twee	drie	vier	vyf	ses	sewe	agt	nege	tien
Sieusk	èène	twèèë	drieë	viere	vuve	zesse	zeuvene	achte	negene	tiene
Limboarchsk	een	tweej	drai	vier	vaif	zees	zeeve	aach	neuge	téin
Lúksemboarchsk	een	zwéi	dräi	fier	fönnef	sechs	siwwe	aachte	néng	zéng
Dútsk	eins	zwei	drei	vier	fünf	sechs	sieben	acht	neun	zehn
Jiddysk	eyns	tsvey	dray	fir	finf	zeks	ziêben	akht	nayn	tsen
Pennsylvaansk (Amish)	eens	zwee	drei	viere	fimfe	sexe	siwwe	achte	neine	zehe
Switserdútsk (Bernsk)	öins	zwöi	dröi	vier	füüf	ssechs	ssiem	åcht	nün	zäh

Skiednis

De Westgermaanske talen ûntstienen, by it útinoarfallen fan de taalienheid fan 'e Noard- en Westgermaanske folken, mûglik yn 'e fyfde ieu. Dit late ta in Noardgermaanske ienheidstaal, it Oernoardsk, en of earst it Westgermaansk of daalks in stikmannich ûnderskate Westgermaanske talen. It Aldingelsk is oerlevere fan it begjin fan 'e 8e ieu ôf en it Aldheechdútsk fan 'e ein fan 'e 8e ieu ôf. Fan it Aldsaksysk, dêr't de Nederdútske dialekten fan ôfstamje, is ien doopûnthjit oerlevere út ek de 8e ieu; fierders is it , en oerlevere fan 'e 9e ieu ôf. It Aldnederfrankysk of Aldnederlânsk is oerlevere fan 'e 9e of 10e ieu ôf en it Aldfrysk út ien fragmintaryske psalmoersetting út 'e 12e ieu en fierders fan 'e 13e ieu ôf.

De ferskillen tusken de Noard- en Súdwestgermaanske taalkloften waarden yn en sûnt 'e Midsieuwen noch fergrutte troch de ynsulêre ûntwikkeling fan it Ingelsk oan 'e iene kant en de Heechdútske lûdferskowing oan 'e oare kant.

Ingveonismen

De ferskillen tusken de Noard- en Súdwestgermaanske talen lizze foar in grut part oan in stikmannich Ingveonismen Ek yn 'e Nederfrankysk-Nedersaksyske subgroep fan 'e Súdwestgermaanske talen hawwe dy fernijings har foar in part oppenearre, mar net yn 'e Heechdútske talen.

De wichtichste ingveonismen binne:

Ienheidsmeartal fan tiidwurden : By de talen oars as de Heechdútske talen waarden de ferskillende ferbûgings wei fan 'e meartalfoarmen fan tiidwurden. It Frysk hat begelyks foar wy en jimme beide hawwe, dêr't it Dútsk wir haben hat mar ihr habt.
Weromwurkjend gebrûk fan foarnamwurden : By de Noardwestgermaanske talen waard "sich", it aparte, weromwurkjend foarnamwurd fan de tredde persoan ferfongen troch foarmen fan it oanwizend foarnamwurd. Bygelyks, yn it Frysk is it Hy wasket him. en Sy wasket har.
Nasaalútfal : By de Noardwestgermaanske talen foel in nasale klank wei foar beskate ploffers en wriuwlûden. Foar in lytser part barde dit ek yn de Nederfrankysk-Nedersaksyske talen. Bygelyks hat goes yn t Frysk gjin "n" mear, wêr't yn it Nederlânsk gans dy al noch hat.
Assibilaasje : Yn de Noardwestgermaanske talen hat assibilaasje west, in lûdferskowing fan 'e 'k' en 'g' ta 'tsj' en 'dzj' of 'j', yn posysjes foarôfgeande oan beskate lûden. Bygelyks, yn it Frysk tsjerke mar yn it Nederlânsk kerk.

Talen en dialekten

It is dreech om presys oan te jaan út hoefolle talen de Westgermaanske taalgroep no eins bestiet. Dat leit him oan 'e ûnienichheid oer wat in taal en wat in dialekt is. Ingelsk, Dútsk, Nederlânsk, Frysk en Jiddysk waarden al fanâlds beskôge as talen. Yn 1925 kaam dêr it Afrikaansk by en yn 1984 it Lúksemboarchsk, doe't dat offisjele erkenning yn it gruthartochdom krige.

Fierders hat de Jeropeeske Uny as minderheidstalen erkend: Frysk, Jiddysk, Skotsk, Noardfrysk, Sealterfrysk, Nederdútsk en Limboarchsk. De measte taalkundigen beskôgje ek it troch neikommelingen fan Dútske migranten sprutsen Minnistedútsk, Pennsylvaansk, Hutteristedútsk en Wilamowytsersk ornaris as ôfsûnderlike talen. Fierders binne der dan noch in stikmannich taalfoarmen dy't dernei stribje om as taal erkend te wurden. Men kin dan bygelyks tinke oan it Sieusk/Westflaamsk yn Nederlân en Belgje, it Biltsk yn Fryslân en it Switserdútsk fan Switserlân. En ta ein beslút binne der noch de talen fan ynternasjonale minderheden, lykas it Anglo-Romany yn Ingelân en it Jenysk yn Dútslân.

Literatuer