Hylpersk

It Hylpersk is it argayske Frysk dialekt fan it havenstedsje Hylpen oan 'e westkust fan 'e provinsje Fryslân. It hat in tige behâldende lûdlear en wurdskat, dêr't in protte fan it Aldfrysk yn tebek bleaun is. It wurdt nei gedachten noch sprutsen troch sa'n 300 almeast âldere minsken en dat oantal nimt ôf.

Skriuwtaal

It Hylpersk is yn alle gefallen al fan 'e 17e ieu ôf skriftlik oerlevere. Yn 1981 ferskynde it Hylper Wurdboek as ûnderdiel fan 'e Rige Fryske Dialektstúdzjes fan 'e Fryske Akademy.

Untwikkeling

Troch syn lizzing op in skiereilân hat Hylpen oant yn 'e 20e ieu fierhinne isolearre west fan syn efterlân en hie it ieuwenlang mear kontakten mei de Hollânske kuststêden oare kant de Sudersee. Sadwaande hat it Hylpersk in gruttere ynfloed fan 'e Hollânske dialekten ûndergien as de oare Fryske dialekten. Benammen it Amsterdamsk hat troch de ieuwen hinne in grutte ynfloed op it Hylpersk útoefene. De lizzing fan Hylpen is lykwols net in folsleine ferklearring foar it dialekt: Oant likernôch 1800 hat Koudum in dialekt hân dat ticht by it Hylpersk stie.

Ferskil mei it Standerdfrysk

Lânkaart_lokaasje_hylpersk.GIF Yn it Hylpersk is de Fryske lûdbrekking net trochfierd. Sa it ee gjin ie wurden, en oo gjin uo. Fierders wurde guon kombinaasjes oars sein. De kombinaasjes âld en âlt, yn it Standertfrysk mei in stomme l, wurde yn it Hylpersk mei in l en in gewoane aa sein, bygelyks "aald" foar "âld". En it Hylpers hat dan ae dêr't it Standertfrysk aa hat, bygelyks "waerm" foar "waarm". Fierders is de Hylperske ekwivalint fan 'e "tsj" de "tj", lykas yn "tjian" ("tsjin"). Dêrby is dy "ts" faak noch ôfswakke ta in "s", lykas yn "serke" ("tsjerke").

Boppedat ken it Hylpersk in tal lûden dy't yn it Standertfrysk net foarkomme:

"ä" . "twädde" ("twadde")
"ö" . "röt" ("rôt")
"ûi" . "bûie" ("boei")
"ia" . "fiald" ("fjild")
"èa" - "hèal" ("hel")
"èu" - "fèuwer" ("fjouwer")
"öi" - "böis" ("buis")
"öu" - "möukje" ("miaukje")
"iiuw" - "fiiuw" ("fiif")
"ôi" - "môi" ("moai")
"aau" - "paau" ("pau")

Yn de stavering binne ek noch twa oare ferskillen, trochdat it Hylpersk útspraakferskillen oanjout dy't yn de stavering fan it Standertfrysk net sichtber binne. It giet dêrby om "ò" foar de o-klank yn "hok", lykas yn "tòlle" foar "telle", en om de lange 'ú dy't yn it Hylpersk altiten as "uu" stavere wurdt.

In stikmannich leksikale ferskillen komt ek foar. Bygelyks: "siie" foar "naaie", "tät" foar "happe" (yn 'e sin fan bernetaal foar "hynder") en "öie" foar "sipel". Yn de wurdskat fan it dialekt binne in protte wurden bewarre bleaun dy't yn it Nederlânsk en it Frysk net mear brûkt wurde.

De ferskillen yn útspraak en wurdskat tusken it Hylpersk en it Standertfrysk binne sa grut dat de ûnderlinge fersteanberens yn gefaar komt. Lykwols joech in stekproef oan dat it Hylpers stadichoan nei it Standertfrysk tawaakst. Nei gedachten is hat dit te krijen mei it tanimmende kontakt en it ferfarren fan sprekkers fan oare dialekten nei Hylpen.

Foarbyld

As foarbyld fan it Hylpers de earste rigels fan Bittersweet, de Hylperske ferzje út it Bitterswiet-projekt. Dêrûnder itselde part út it orizjineel yn it Standertfrysk.

Bittersweet, bittersweet

priuwt dizze likje minnesang

sol dyn aer wol eenkear fange

as de fyne droppen 't ryne

(...)

(Oersetting Gosse Blom)

Bitterswiet, bitterswiet

Priuwt dit lytse leafdeliet

Sil dyn ear it oait wel heine

As de fine drippen 't reine

(...)

(Tiny Mulder)

Externe keppeling

De gelikenis fan de ferlerne soan, yn it Hylpersk

Literatuer

K. Boelens en oaren, Twataligens - Ynlieding yn Underskate Aspekten fan de Twataligens, Ljouwert, 1981.
G. Blom, Hylper Wurdboek, Ljouwert, 1981.
K. Jansma, Friesland en zijn 44 gemeenten, Ljouwert, 1981.