Germaanske talen

Fersprieding_germaanske_talen.GIF De Germaanske talen foarmje in taalfamylje, besteande út mear as fjirtich, foar in part útstoarne talen, ûntstien út it Oergermaansk. Se meitsje ûnderdiel út fan ’e gruttere Yndo-Jeropeeske taalfamylje. De measte Germaanske talen binne ûntstien yn noardlik, noardwestlik en sintraal Jeropa, mar hjoed de dei hawwe guon fan ’e talen harren ferspraat oer hiel oare wrâlddielen. De Germaanske talen wurde tsjintwurdich as memmetaal sprutsen troch mear as 550 miljoen minsken. De grutste Germaanske talen binne it Ingelsk en it Dútsk.

De Germaanske talen wurde ûnderferdield yn ’e neikommende taalkloften:

Oarsprong

De oarspronklike taal dêr’t alle Germaanske talen op weromgeane, de Germaanske grûntaal, wurdt it Oergermaansk neamd. Der binne gjin skriftlike boarnen oerlevere fan de oarspronklike Germaanske taal, mar by definysje is it Oergermaansk de lêste taal dy't alle Germaanske talen as mienskiplike oarsprong hawwe, en alle talen dy't ûntstean binne út it Oergermaansk jilde as Germaanske talen. De lêste trije ieuen fan de Oergermaanske perioade wurdt wol as in oare taal sjoen, dy't 'Miengermaansk neamd wurdt.

Der wurdt oannaam dat it Oergermaansk bestean hat fan earne yn it twadde milennium f.Kr. oant in ieu nei it begjin fan de jiertelling. Op basis fan de hjoeddeiske talen en fan âldere boarnen is rekonstruearre hoe't de taal west hat.

It Oergermaansk hat oan de Yndo-Jeropeeske taal in twadde foarm fan de eigenskip wurden tafoege, en hat de swakke tiidwurden yntrodusearre. Yn de lêste ieuwen wienen der feroarings yn de útspraak fan de taal. It Miengermaansk liet de frije klam fan it Yndo-Jeropeesk falle en sette de klam fêst op it earste wurdlid. Yn dizze tiid foel ek de Germaanske lûdferskowing, dêr't in grut tal bylûden fan it Germaansk by fan útspraak feroaren.

Oerlevering

De âldst bekende Germaanske ynskripsje is dy op ’e Helm fan Negau, mooglik út ’e twadde ieu f.Kr. Yn in noardlik Etruskysk skrift is dêrop skreaun: “hargasti teiwa”. Oer de betsjutting dêrfan bestiet lykwols nochal wat ûnienichheid. Fierders binne oant ’e earste ieu nei Kristus allinne mar nammen en losse wurden oerlevere, útslutend troch Romeinske skriuwers, lykas Tacitus en Julius Caesar.

Ut lettere tiid binne Germaanske ynskripsjes yn it runeskrift, in alfabetysk skrift dat ûntstien liket te wêzen yn ’e earste helte fan ’e earste ieu nei Kristus en fan ’e komst fan it kristendom ôf ferfongen waard troch it Latynske alfabet. Lykwols, Germaanske talen hawwe ornaris mear lûden as it Latyn, dat de ûnderskate Germaanske talen hawwe oan it Latynske standertalfabet in ferskaat fan oare letters en diakrityske tekens tafoege: á, â, ä, å, æ, ð (de stimhawwende th), é, ê, í, î, ý, ó, ô, ö, ò, ø, þ (de stimleaze th), ú, ü.

De earste langere Germaanske tekst dy’t oerlevere is, is de Goatyske Bibeloersetting fan biskop Wulfila of Ulfilas, út ’e fjirde ieu nei Kristus. De earste teksten yn it Ingelsk en it Aldheechdútsk binne út ’e achtste ieu, wylst it Aldsaksysk fan ’e njoggende ieu ôf oerlevere is, útsein in doopbelidenis út ’e achtste ieu. De earste teksten yn it Aldyslânsk en it Aldnoarsk binne fan ’e tolfde ieu.

Taalkloften

Troch de fragmintaryske oerlevering is de fêststelling fan ’e ûnderlinge relaasje fan ’e trije Germaanske taalkloften foar in grut part in hypotetyske saak. Ek binne guon ier útstoarne Germaanske talen, lykas it Longobardysk, dreech te klassifisearjen by ien fan ’e taalkloften. Oannaam wurdt dat de ein fan it Miengermaansk en it begjin fan de Germaanske taalkloften gearfoel mei't de Eastgermanen weiteagen út harren stamlannen yn súdlik en eastlik Skandinaavje. Nei it fuorttsjen fan ’e Eastgermanen hat der nei alle gedachten noch in hoart in Noard- en Westgermaanske ienheidstaal bestien hat. Op basis fan de fynst fan de Gallehus-hoarnen út de iere fiifde ieu, wurdt oannaam dat dizze lette foarm fan it Miengermaansk mooglik oant yn ’e fyfde ieu bestie. Op ien fan de hoarnen stiet namentlik: “ek hlewagastiR holtijaR horna tawido” (Ik, HlewagastiR, soan fan Holt, haw de hoarn makke; de letter ‘R’ stiet foar de efter yn ’e kiel útsprutsen r). Oant no ta is dêr net fan te sizzen of dit spesifyk Noardgermaansk of Westgermaansk is, al wiist de foarm fan ’e h-rune op it Noardgermaansk. De tekst lit ek sjen dat it Eastgermaansk yn dy tiid al ôfskaat wie: yn it Goatysk fan dy tiid hie it “ik hliugasts hulteis haúrn tawida” west.

Talen

Skema_germaanske_taalfamylje.GIF

De Westgermaanske taalkloft omfettet de grutste hjoeddeiske Germaanske talen: it Ingelsk en it Dútsk. Ek it Nederlânsk, it Afrikaansk, it Limboarchsk, it Lúksemboarchsk, it Jiddysk, it Skotsk, it Frysk, it Sealterfrysk, it Noardfrysk en it Nederdútsk meitsje der diel fan út. Dizze taalkloft hat him oer de hiele wrâld ferspraat.
De Noardgermaanske taalkloft is foar it meastepart beheind bleaun ta Skandinaavje, en Grienlân, en omfettet it Deensk, it Sweedsk, it Noarsk, it Yslânsk, it Faroysk (fan ’e Faeröer), it Skoansk (fan súdlik Sweden), Jutsk (fan it westen fan Denemark) en it útstoarne Norn (fan ’e Orkaden en Sjetlân).
De Eastgermaanske talen binne hast allegearre foar de ein fan it earste milennium nei Kristus útstoarn. It Krimgoatysk (fan de Krim) hat him as ienichste oant yn ’e achttjinde ieu hanthavenje kinnen. Allinne it Goatysk is yn skreaune foarm oerlevere.

Foarbylden

Ferlykje yn ’e ûndersteande tabel de telwurden fan ien oant en mei tsien yn ’e werjûne Germaanske talen.

taal	1	2	3	4	5	6	7	8	9	10
Ingelsk	one	two	three	four	five	six	seven	eight	nine	ten
Skotsk	ane yae	twa	thrie	fower	five	sax sex	seiven	aicht aucht	nyne neen	ten
Frysk	ien	twa	trije	fjouwer	fiif	seis	sân	acht	njoggen	tsien
Eastfrysk (Sealtersk)	aan	twäi twäin twoo	träi	fjauwer	fieuw	säks	soogen	oachte	njugen	tjoon
Noardfrysk (Mooring)	iinj ån	tou tuu	trii tra	fjouer	fiiw	seeks	soowen	oocht	nüügen	tiin
Nederdútsk (Westfaalsk)	eein	twei	drai	veier	fief	söss	siewen	acht	niegen	tein
Nederlânsk	een	twee	drie	vier	vijf	zes	zeven	acht	negen	tien
Afrikaansk	een	twee	drie	vier	vyf	ses	sewe	agt	nege	tien
Limboarchsk	een	tweej	drai	vier	vaif	zees	zeeve	aach	neuge	téin
Lúksemboarchsk	een	zwéi	dräi	fier	fönnef	sechs	siwwe	aachte	néng	zéng
Dútsk	eins	zwei	drei	vier	fünf	sechs	sieben	acht	neun	zehn
Jiddysk	eyns	tsvey	dray	fir	finf	zeks	ziêben	akht	nayn	tsen
Sweedsk	en	två	tre	fyra	fem	sex	sju	åtta	nio	tio
Deensk	en	to	tre	fire	fem	seks	syv sjau	otte	ni	ti
Skoansk	ein	tvåo	tre	fira	fem	säx säjs	sjuu sjüü	åta	nie	tie
Noarsk (Bokmål)	en	to	tre	fire	fem	seks	syv	åtte	ni	ti
Noarsk (Nynoarsk)	ein	tvo	tri	fjore	fem	sex	sjau sju	åtte	nie nio	tie tio
Faroysk	ein ein eitt	tveir tvær tvey	tríggir tríggjar trý	fýra	fimm	seks	sjey	átta	níggju	tíggju
Yslânsk	einn	tveir	þrír	fjórir	fimm	sex	sjö	átta	níu	tíu
Goatysk †	ains	twai	þreis	fidwor	fimf	saíhs	sibun	ahtau	niun	taíhun

Literatuer

D. Crystal, The Penguin Dictionary of Language (second edition), Londen, 1999.
Grote Winkler-Prins encyclopedie, Amsterdam/Antwerpen, 1979-1994.
T. Hofstra, Oudnoors I, Grins, 1996.
E.F. Jung, De Germanen, Baarn, 1993.
P.M. Nieuwenhuijsen, Het Verschijnsel Taal, Bussum, 1995.