Pirinioak

Pirinioak Iberiar Penintsula eta Europako kontinentearen artean kokatutako mendilerroa da. 415 kilometrotan zehar hedatzen da mendebaldeko Bizkaiko golkotik (Atlantiar ozeanoan sortaldeko Creus-eko lurmuturrera (Mediterranear itsasoan) eta erdialdean 150 km-ko zabalera du. Mendebaldeko muturrean Euskal Herria kokatua dago. Pyrenees composite NASA.jpg

Iparraldeko isurialdean, Frantzian, Akitania, Languedoc-Rousillon eta Erdialdeko Pirinioak eskualdeetan zehar hedatzen da. Hegoaldean, Espainian, Euskal Autonomi Erkidegoa, Nafarroako Foru Erkidegoa, Aragoi eta Katalunia zeharkatzen ditu. Andorrako estatu txikia Pirinioetan kokatua dago, Katalunia parean.

Jatorri etimologikoa

Dirudienez, Pirinioak izena greziar mitologiako Atlasen alaba Pirene-ri zor zaio. Greziarren ustez, Pirene ingurune honetan bizi zen gazte bat zen, Herkulesek bere bidaietako batean eraman zuena.

Beste teoria batek dioenez, euskal jatorria izango luke toponimoak. Honen arabera, jatorrizko izena Ilene os izango litzateke, Ilargiaren mendiak, Ilene ilargia baita.

Geologia

Ezaugarri geologiko nabarmenenetako bat bere disimetria da, bai zeharka (malda handiagoa da Frantziako aldetik), baita luzetara ere (Atlantiko aldera emeki jaisten den bitartean, Mediterraneoan bapatean egiten du).

Aro tertziarioan sortu ziren, toleskuntza alpetar-himalaiarra gertatu zenean. Egiturari dagokionez, Alpeekiko erabat desberdinak dira, izan ere, hauetan mantuen lerrakuntzak garrantzi handia duen bitartean, Pirinioak toleskuntza autoktonoaren ondoriozko mendikatea dira.

Gailurrak

Peña Forca.jpg Mendikate honetako gailurrik esanguratsuenak honakoak dira:

Mendebaldeko Pirinioak

Ekaitza (1.404m)
Larrun (900m)
Adi (1.503m)
Ortzanzurieta (1.570m)
Ori (2.017m)
Auñamendi (2.507m)

Erdialdeko Pirinioak

Castillo d´Acher.jpg

Midi d'Ossau (2885 m)
Collarada (2.886 m)
Balaitus (3.146 m)
Gran Facha (3.005 m)
Pic Long (3.192 m)
Néouvielle (3.091 m)
Vignemale edo Pique Longue (3.298 m)

Ordesa eta Monte Perdido Las Tres Marías.jpg

Monte Perdido (3.352 m)
Cilindro (3.328 m)
Soum de Ramond edo Pico Añisclo (3.254 m)
Marboré (3.248 m)
Taillón (3.144 m)
Torre de Marboré (3.009 m)
Casco (3.006 m)
Astazou (3.077 m)

Pineta PICO DE PINETA.JPG

La Munia (3.134 m)

Gistain

Bachimala edo Punta Schrader (3.177 m)
Punta Sabre (3.136)

Benasque

Posets edo Llardana (3.375 m)
Espadas (3.332 m)
Pavots (3.121 m)
Gran Eriste (3.053 m)

Aneto (3.404 m)
La Maladeta (3.312 m)
Maldito (3.350 m)
Russell (3.205 m)
Margalida (3.241 m )
Tempestades (3.290)
Alba (3.118 m)
Mulleres (3.010 m)
La Forcanada
Vallibierna (3.067 m)

Perdiguero (3.222 m)
Gourgs Blancs (3.129 m)
Cabrioules edo Cabrioles (3.116 m)
Maupas (3.109 m )
Salvaguardia (2.738)

Luchon

Spijeoles (3.066 m)
Gran Quayrat (3.060 m)
Lézat (3.107 m)

Ekialdeko Pirinioak

Mulleres (3.010 m)
Besiberri (3.030 m)
Punta Alta (3.014 m)
Colomers (2.930 m)
Montvallier (2.859 m)
Montsent (2.881 m)
Montcalm (3.080 m)
Pica d'Estats (3.140 m)
Pedrosa (2.948 m)
Pic de Serrère (2.911 m)
Puig Pedrós (2.914 m)
Pic de Carlit (2.921 m)
Tossa d'Alp (2.537 m)
Puigmal (2.909 m)
Pic de Llonzes (2.832 m)
Canigó (2.785 m)
Costabona (2.464 m)
Roc de France (1.449 m)
Noulos (1.257 m)
Alberes (975 m)

Glaziareak

Kuaternarioko glaziazioak eragin handiagoa izan zuen Piriniotan penintsulako gainerako mendikateetan baino eta honen ondorioz, modelaketa glaziarraren aztarnak ikusten dira Canigo-tik Adi mendiraino. Gaur egungo ibon gehienek jatorri glaziarra dute. Pirinioek zirku-glaziareak eta mihi txikiak 3000 metrotik gora aurki daitezke bakarrik: Balaitus, Vignemale, Monte Perdido eta Maladeta.

Ibaiak

Iparraldeko isurialdean:

Aturri
Garona
Errobi
Urdazuri
Tec
Tet
Aglí
Ande

Hegoaldeko isurialdean:

Bidasoa
Aragoi
Gallego
Cinca
Esera
Segre
Ter
Llobregat
Muga
Fluvia

Pirineistak

Mendikate honen azterketan aritutako mendizale eta zientzialari ospetsuetako batzuk hauek dira:

Louis Francois Ramond de Carbonnières. Naturalista. (1755-1827)
Franz Schrader. Geografoa. (Bordele, 1844 - Paris, 1924)
Henry Russell. Russell-Killough kontea. (Toulouse, 1834 - Biarritz, 1909)

Aisia

Mendikate honetan aisialdirako egokitutako ingurune ugari dago, klimak eta edertasunak erakarrita jende asko gerturatzen baita. Eskiatzeko instalazioek toki ugari behar dutenez, erabat eraldatu dute goi-mendian egiten den lurraren erabilera. Espainian dauden eski-estazioak hauek dira: Candanchu Astun ^*," target="_blank" >Panticosa-Los Lagos ^*," target="_blank" >BoíTaül Resort ^*," target="_blank" >Port-Ainé ^*," target="_blank" >Espot Esquí Parc ^*," target="_blank" > La Molina ^*," target="_blank" >Vall de Núria ^*," target="_blank" >Rasos de Peguera [http://www.rasos.net.

Andorran: Ordino Arcalis Pal Arinsal ^*," target="_blank" >Soldeu el Tarter ^*.

Frantzian: La Pierre-st Martín, Artouste Gourette ^*," target="_blank" >Cauterets ^*," target="_blank" >Bareges ^*," target="_blank" >Piau Engaly ^*," target="_blank" >Val Louron ^*, Luchon Superbagneres, Porte Puimorens, Ax-Les-Thermes, Font Romeu, Les Angles, Puyvalador, Formigueres, Puigmal 2600, Cambré d´Aze, Guzet, Les Mont d´Olmes, Ascou-Pailheres, Mijanes-Donezan.

Mendikateak

Gourt Home::Gourt :: Pirinioak