La franca lingvo estas latinida lingvo parolata de 125 milionoj (41,6% kiel dua lingvo), precipe en Francio, Belgio, Svislando, Kanado, Haitio, Okcidenta Afriko kaj Polinezio. Ĝi estas oficiala lingvo de UNO kaj unu el la ĉefaj internaciaj lingvoj en Afriko. La franca estas inter la plej disvastigitaj lingvoj en la mondo kaj, kun la angla lingvo, Esperanto kaj aliaj ĝi estas unu el la vere mondaj lingvoj.

La franca lingvo estas romanida lingvo precipe elvenante el latino. Oni konsideras ke la malnova franca ekzistis de la 842 ĝis ĉirkaŭ 1400 (kodo de tiu lingvo laŭ ISO 639 fro). De ĉirkaŭ 1400 ĝis 1600 la lingvo estas nomata meza franca (ISO 639 : frm).

Laŭ la Encyclopaedia Britannica, almenaŭ ĉi tiuj nacioj enhavas pli ol unu milionon da francalingvanoj en 1990:

1. 52,8 - Francio
2. 6,4 - Kanado
3. 5,1 - Alĝerio
4. 5,1 - Haitio
5. 4,4 - Eburbordo
6. 3,3 - Belgio
7. 2,6 - Zairio
8. 2,1 - Tunizio
9. 1,9 - Usono
10. 1,8 - Kameruno
11. 1,2 - Madagaskaro
12. 1,2 - Niĝero
13. 1,2 - Svislando

Notu bone, ke diversaj nacioj kalkulas siajn lingvanojn malsame. Ekzemple, la cifero por Usono enhavas nur tiujn, kiuj parolas france hejme, sed ne tiujn, kiuj lernis kaj bone regas la lingvon ekster la hejmo - ekzemple, en infanvartejo, en lernejo, ktp. (la franca estas unu el la ĉefaj lingvoj instruitaj en usonaj lernejoj). Malmulte de nacioj kalkulas dualingvanojn de lingvoj neoficialaj.

Dialektoj

Ĉar la franca estas disigita tra la mondo, ĝi efektive dialektiĝis al Akadia, Kebekia, Pikarda, Svisa, Aostvala(Valdôtain) (Arpitana lingvo), Valona kaj aliaj.

Historio :

- 100. : La franca devenas rekte de la vulgara latino parolita en Gaŭlio (la antikva Francio) en la 1-a jarcento a.K. post la venko de Cezaro. La vulgara latino ne estis la klasika latino de Cezaro kaj Cicerono, sed la latino efektive parolata de la vulgaruloj de la Imperio, la latino de la Vulgato. Eĉ en la tagoj de la Imperio, la vulgara latino enhavis latinidajn ecojn.

500. : Dum 500-1000, post la disfalo de Romio, la latino de Francio, pliparte izolita de la latino de Hispanio kaj Italio, fariĝis iom post iom nova lingvo: la franca mem.

1000. : En 1066, francalingvanoj atakis kaj regis Brition, profunde influonte la disvolviĝon de la angla, kiu eĉ hodiaŭ enhavas multe de francaj vortoj. Eĉ en la tiama Italio, la franca estis la komuna lingvo inter komercistoj. Ĉirkaŭ 1100 skribiĝis la Kanto de Roland.

1500. : Dum 1200-1900, la nacia registaro en Parizo disvastigis sian dialekton tra la tuta lando: la francilia franca fariĝas la oficiala lingvo en Francio en 1539, depost kiam la franca lingvo estis uzata en la tribunaloj (dum en plimulto el la eŭropaj landoj uzatis latinon ĝis foje la 19-a jarcento).

Jarcentoj 18-a ĝis 19-a. : La franca estis la internacia lingvo de kulturo kaj diplomatio en la Okcidento. En Nobelaj rondoj de meza kaj orienta Eŭropo tio iĝis ĝis, ke oni ofte parolis france sine de la familio, infanojn oni provizis per franclingva vartistino, kaj foje nobelaj rusoj scipovis pli bone la francan ol sian propran lingvon. En 1870 iu aŭdis la Germanimperian Vilelmo la 1-a, kiu ĵus estis venkinta Francion kaj fondinta la unuiĝintan germanan imperion familiare interbabili kun sia ĉefministro BISMARCK france. Pro tio, Marie Curie, ekzemple, plenaĝiĝis en Pollando sed, kiel plenaĝulo kaj sciencisto, loĝis kaj laboris en Francio. Tio ankoraŭ okazas eĉ hodiaŭ, sed estas pli ofte per la angla.

Nekompleta listo de verkistoj alilandedevenaj, kiuj verkis en la franca lingvo: José-Maria de Heredia, Samuel Beckett, Emile Cioran, Eugène Ionesco, Julien Green, ktp

Jarcentoj 19-a kaj 20-a. : La franca estis disvastigita tra la mondo per la franca imperio, precipe al Afriko, Vjetnamo kaj Polinezio. Sed la imperio disfalis post 1945, kaj kun tio la potenco de la franca kiel monda lingvo. La imperio de Britio ankaŭ disfalis post la milito, sed la angla estis subtenita de la leviĝo de Usono kiel monda potenco. Aliflanke, la kultura ligilo de Francio kun la nacioj de sia pasinta imperio estas ĝenerale pli forta ol la sama pri Britio.

Influo al Esperanto

La franca estis unu el la ĉefaj fontoj, el kiu Esperanto pruntis vortojn. Ekzemple: ĉe (chez), oni (on), ĉiuj tagnomoj dimanĉo (dimanche), lundo (lundi), ktp... ĉevalo (cheval), manĝi (manger), fermi (fermer), frapi (frapper)...

Eksteraj ligoj

Franca lingvo | Latinidaj lingvoj

Vidu ankaŭ jenon:

• Lingvistiko
• Listo de lingvoj
• Lingva familio
• Verbo
• Etimologio
• Anagramo
• Palindromo
• Franclingvio
• Franclingva literaturo

Dosiero:Map-Francophone World.png| Dosiero:French-vowels.png| Dosiero:Langues de la France1.gif|

Franse taal | Französische Sprache | Idioma franzés | Frencisc sprǣc | لغة فرنسية | Francés | Француская мова | Френски език | Faransikan | Galleg | Francès | Francouzština | Франци чĕлхи | Ffrangeg | Fransk | Französische Sprache | Γαλλική γλώσσα | French language | Idioma francés | Prantsuse keel | Frantses | زبان فرانسوی | Ranskan kieli | Français | Francês | Fraincis | Lingua francesa | צרפתית | फ़्रांसिसी भाषा | Francuski jezik | Lang franse | Francia nyelv | Ֆրանսերեն | Lingua francese | Bahasa Perancis | Pagsasao a Frances | Franciana linguo | Franska | Lingua francese | ᐅᐃᕖᑎᑐᑦ | フランス語 | fasybau | ფრანგული ენა | Kifalanse | 프랑스어 | Zimanê fransî | Frynkek | Lingua Francogallica | Frans | Lifalansé | Prancūzų kalba | Franču valoda | Француски јазик | Bahasa Perancis | Franzöösche Spraak | Fraans | Frans | Fransk språk | Fransk språk | Fraunceis | Francés | Францусаг æвзаг | Język francuski | Língua francesa | Lingua franzosa | Limba franceză | Французский язык | Limba frantzesa | Lingua francisa | French leid | Fránskkagiella | Francuski jezik | French language | Francúzština | Francoščina | Gjuha Frënge | Француски језик | Franska | Kifaransa | பிரெஞ்சு மொழி | ภาษาฝรั่งเศส | Wikang Pranses | Fransızca | فرانسۇز تىل | Французька мова | Tiếng Pháp | Francès | 法语 | Hoat-gí | 法語