Alando

Geografio > Eŭropo > Nordio > Finnlando > Alando

Svede: Åland finne: Ahvenanmaa [Aĥvenanma

Insularo en la Balta maro, aŭtonoma provinco de Finnlando en la sudokcidento de la lando. 26 347 loĝantoj (92,9 % svedlingvaj; 2003-12-31). Ĉ. 6 500 insuloj kaj insuletoj, el kiuj 65 estas konstante loĝataj; tera areo sume 1527 km². Alando havas propran flagon (vidu supre) kaj proprajn poŝtmarkojn. Ĉefurbo: Mariehamn (10 626 loĝ.)

La aŭtonomecon de la provinco difinas la Leĝo pri aŭtonomeco de Alando, kiu apartenas al la konstituciaj leĝoj de Finnlando.

Alando havas propran parlamenton (lagting) kun 30 membroj. Ĝi decidas pri la buĝeto de la provinco kaj faras leĝojn pri aferoj kiuj apartenas al la sfero de aŭtonomeco: instruado, lernejoj kaj kulturo; sociala prizorgo kaj sano; ekonomia vivo; interna trafiko; protektado de la medio; komunuma administrado; polico; poŝto; radio kaj televido. En tiuj aferoj la provinco funkcias proksimume kiel suverena ŝtato. En aliaj aferoj validas la leĝoj de Finnlando, kiu do zorgas, ekzemple, pri eksterlandaj aferoj, kriminala kaj civila juro, juĝejoj, dogano kaj mono.

Alando estas, laŭ internaciaj traktatoj, senarmea teritorio, kaj ĝiaj loĝantoj ne havas devon militservi.

Iuj rajtoj en la provinco, kaj ankaŭ la liberigo de militservo, estas rezervitaj al personoj, kiuj havas provincan civitanecon (svede hembygdsrätt). La civitanecon oni havas denaske aŭ akiras laŭ peto se oni plenumas tri kondiĉojn: loĝadis 5 jarojn en la provinco, kontentige parolas la svedan lingvon kaj estas civitano de Finnlando. Nur tiaj provincanoj rajtas voĉdoni por la provinca parlamento, posedi nemoveblaĵojn en la insularo kaj praktiki ekz. komercadon.

Kiel parto de Finnlando ankaŭ Alando apartenas al la Eŭropa Unio, sed ĝi restas ekster ties imposta teritorio: en Alando ne estas aplikataj la EU-reguloj pri aldonvaloraj impostoj kaj akcizoj (tio ebligas i.a. vendi senimposte varojn sur ŝipoj trafikantaj al kaj de Alando). Tio estis konstatita en la t.n. Alanda protokolo, aldonita al la traktato pri aliĝo de Finnlando al EU. La protokolo ankaŭ aparte permesas la regulojn, kiuj donas certajn privilegiojn (terposedo, komerco) nur al Alandaj provincanoj kaj tiel diskriminacias kontraŭ aliaj civitanoj de EU. Tia diskriminacio en EU ĝenerale ne estas permesita, sed oni konsideris la escepton necesa por protekti la specialan statuson de Alando.

Antaŭ la jaro 1809 Alando, same kiel la tuta Finnlando, estis parto de Svedio. En la periodo 1809-1917 ĝi apartenis al la Rusa imperio kiel parto de la Grandprinclando Finnlando. Post la sendependiĝo de Finnlando en 1917, alandanoj volis re-aligi la insularon al Svedio, sed fine, post diversaj incidentoj kaj intertraktadoj, la provinco restis Finnlanda. En 1921 la Ligo de Nacioj agnoskis Finnlandan suverenecon super Alando. Finnlando garantias, per konstitucia leĝo ŝanĝebla nur konsente de la Alanda parlamento, aŭtonomecon kaj svedan unulingvecon de la insularo.

Inter Svedio kaj Finnlando, aŭ pli precize inter la Balta maro kaj Botnia Golfo, situas la svedlingva insularo Alando. Ĝis la militaj jaroj 1808-1809 tiu insularo apartenis al Svedio, poste al Rusio, kaj nun ĝi estas aŭtonoma parto de Finnlarn o.' Pro sia situo ĝi estus valora militbaza, sed oni ne rajtas uzi ĝin militcele. Alando havas 25 257 logantojn kaj ampleksas 17 272 km2. La insularo konsistas el pli ol 6500 pli-malpli grandaj insuloj, kiuj average altas 30 m super la marnivelo (la plej aha punkto estas 129 m). La klimato estas pli milda ol aliioke en Finnlando; dum la printempo la vetero malrapide varmiĝas, sed aŭtune longe varmas. Alando havas siajn proprajn leĝojn, po§ton kaj poŝtmarkojn. Ankaŭ propran monunuon ĝi antaŭ nelonge sopiris havi, sed malsukcesis. La alanda flago enhavas flavan kaj ruĝan krucojn sur blua fono. En ta pratempo Ia insulanoj vivtenis sin ĉefe per fokĉasado, poste per navigado, fiŝkaptado kaj terkulturado. La vivo ne estis facila kaj multaj loĝantoj elmigris, ekz. en Svedion en la 60aj kaj 70aj jaroj de nia jarcento. Nuntempe eble fa plej grava fonto de enspezoj tie estas turismo, kaj en la terkulturado la bienetoj specialiĝas ĉu pri produktado de cepoj aű alia legonro, ĉu pri likvoro kaj cidro, ru pri kulturado en oranĝerioj. Tre multaj bienetoj ankaŭ luigas kabanojn aŭ priservas perisionulojn somere.

Turistoj

Ĉiujare miliono da homoj veturas per interinsulaj ŝipetaj kaj pramoj. AIdone estas veturigataj per ili ankaŭ duona miliono da veturiloj kaj sennombraj bicikloj. En Ia havenoj ankrumas nekalkuleblaj privataj motorboatoj kaj vel§ipoj. Kio allogas la vizitantojn tien? Supozeble iu privata interesiĝo, ĉar nenie videblas manifestiĝoj de amasturismo. Cie oni povas senti sin sekura en Ia bela naturmedio. Oni povas tie piediri aŭ bicikli laŭ siaj fortoj kaj tamen vidi multe da detaloj. Per adta oni povas traveturi la tutan insularon laŭ bonaj §oseoj kaj modernaj pontoj. Sur Alando troveblas pregejoj, kiuj datiĝas de la 13a jarcento. Oni povas sunbruniĝi kaj bani sin en Ia maro. Eblas viziti ankaŭ ekzekutejorr, kie laste estis ekzekutita servistino, kiu murdis sian bastardan bebon. En eksa franciskana monahejo ĉiusomere okazas katolika meso, kvanl

Urba vivo

La ĉefurbo Mariehamn, la sola urbo en Alando, situas sur mallarĝa terpeco inter du bonaj havenoj - orienta kaj okcidenta. Ĝi restas senglacia preskaŭ tutjare. La stratoj estas plejparte rektaj, kun multaj ĉarmaj lignaj domoj kun bonege prizorgataj ĝardenoj. La urbon fondis en 1861 rusia caro Aleksandro la 2a, kaj ĝi estis nomita ne je la Virgulino, sed je la carino Maria. Tiutempe en la urbo loĝis nur tridektri homoj, sed nun ili estas dekmil. La plej granda aro de vendejoj tie nomiĝas Sitkoff, ĉar antaŭe la plej granda alanda ŝipkonstruisto, Nikolaj Sitkoff (1828-1887), havis vendejon. Maristoj estas instruataj en Instituto pri navigado. Vizitantoj povas ekkoni en Mariehamn navigadon, veladon, ŝipmodelojn, tradician ŝipkonstruadon kaj -riparadon. Tie la muzea ŝipo Pommern ĉe kajo kaj Muzeo pri navigado troviĝas tre proksime. Modernaj alandaj ŝipoj navigas en la oceanoj, kaj antikvaj velŝipoj el la tuta mondo partoprenas konkursojn kaj manifestiĝojn en la urbo. Turistoj volonte promenadas kaj butikumas en Mariehamn.

Martrafiko: Finnlando-Svedio

Grandegaj pasaĝerŝipoj, kiuj veturadas inter la urboj Turku kaj Stockholm, haltas en Mariehamn. Kelkaj pasaĝeroj opinias, ke la ŝipvojaĝo egalas karavanon eksterlanden, kaj ke la ŝipegoj kun siaj vendejoj, restoracioj, infanludejoj, banejoj kaj aliaj amuzaĵoj tre bone plenumas iliajn dezirojn pri varieco kaj malstreĉiĝo, bedaŭrinde ofte ankaŭ pro la alkoholajoj vendataj senimposte. La grandegaj ondoj, kiujn la veturantaj ŝipoj igas en la maro, detruas la insulajn strandojn.

Insula vivo

Pri kio okupiĝas la insulanoj vintre, kiam turistoj ne svarmas ĉirkaŭ ili? Multaj laboras en ŝipoj kaj forestas de sia hejmo dum semajnoj. Tiuj, kiuj restas hejme, laboras en loka komunumo, ĉe Ruĝa Kruco, kantas en horo, grupe gimnastas aŭ lernas popoldancojn kaj muzikaĵojn. Ili spektas la svedan televidon. La infanoj frekventas lernejojn. La insulanojn ĉiam interesas la naturo kaj vetero. Fiŝkaptado povas esti metio de tre malmultaj, sed ĝi estas ĉies ŝatokupo. En Alando estas bezonataj kuracistoj, instruistoj, pastroj kaj kantoroj. Krome tre multaj lokaj loĝantoj laboras en la priservado. Vintre ili ripozas kaj preparas sin por la alveno de la somera turisma sezono.

Ĉefurbo: Mariehamn ("haveno de Maria"; la urbon fondis en 1861 rusia imperiestro Aleksandro la Dua, kiu nomis ĝin laŭ sia edzino imperiestrino Maria [Marija Aleksandrovna)

vidu ankaŭ