Mae'r erthygl yma am hen deyrnas Gwynedd. Am y sir fodern gweler Gwynedd.

Roedd Gwynedd yn un o brif deyrnasoedd Cymru yn y canol oesoedd. Yr oedd ei ffiniau yn amrywio, yn dibynnu pa mor nerthol oedd y brenin neu'r tywysog, ond yr oedd yn cynnwys Eryri ac Ynys Môn. Yn draddodiadol roedd Gwynedd yn cael ei rannu yn ddau: "Gwynedd Uwch Conwy" a "Gwynedd Is Conwy", gydag Afon Conwy fel ffin rhwng y ddau.

Mae traddodiad fod Cunedda Wledig a'i feibion wedi ymfudo i ogledd-orllewin Cymru o'r Hen Ogledd, rhan deheuol Yr Alban yn awr, ac wedi sefydlu teyrnas Gwynedd. Yr hen enw mewn Lladin oedd Venedotia. Mae carreg fedd o ddiwedd y bumed ganrif yn eglwys Penmachno sy'n taflu goleuni diddorol ar hyn. Mae'n coffhau gwr o'r enw Cantiorix, a ddisgrifir yn yr arysgrif Ladin fel "Cantiorix hic iacit/Venedotis cives fuit/consobrinos Magli magistrati", neu mewn Cymraeg "Yma y gorwedd Cantiorix. Roedd yn ddinesydd o Wynedd ac yn gefnder i Maglos yr ynad". Mae'r cyfeiriadau at "ddinesydd" a "magistratus" yn awgrymu parhad y drefn Rufeinig yng Ngwynedd am gyfnod ar ôl i'r llengoedd adael.

Deganwy oedd safle prif lys Gwynedd yn oes Maelgwn Gwynedd, ond yn nes ymlaen symudodd y prif lys i Aberffraw a disgrifir rheolwr Gwynedd fel "Tywysog Aberffraw" neu "Arglwydd Aberffraw".

Rhestr o Frenhinoedd a Thywysogion Gwynedd

• Cunedda Wledig ap Edern (c.450-c.460)
• Einion Yrth ap Cunedda (c.470-c.480)
• Cadwallon Lawhir ap Einion (c.500-c.534)
• Maelgwn Gwynedd (c.520-c.547)
• Rhun ap Maelgwn Gwynedd (c.547-c.580)
• Beli ap Rhun (c.580-c.599)
• Iago ap Beli (c.599-c.613)
• Cadfan ap Iago (c.613-c.625)
• Cadwallon ap Cadfan (c.620-634)
• Cadafael Cadomedd ap Cynfeddw (634-c.655)
• Cadwaladr Fendigaid ap Cadwallon (c.655-c.682)
• Idwal Iwrch ap Cadwaladr (c.682-c.720)
• Rhodri Molwynog ap Idwal (c.720-c.754)
• Caradog ap Meirion (c.754-c.798)
• Cynan Dindaethwy ap Rhodri (c.798-816)
• Hywel ap Rhodri Molwynog 814-825)
• Merfyn Frych ap Gwriad (825-844)
• Rhodri Mawr ap Merfyn (844-878)
• Anarawd ap Rhodri (878-916)
• Idwal Foel ab Anarawd (916-942)
• Hywel Dda ap Cadell (942-950)
• Iago ab Idwal (950-979)
• Ieuaf ab Idwal (950-969)
• Hywel ab Ieuaf (974-985)
• Cadwallon ab Ieuaf (985-986)
• Maredudd ab Owain (986-999)
• Cynan ap Hywel (999-1005)
• Aeddan ap Blegywryd (1005-1018)
• Llywelyn ap Seisyll (1018-1023)
• Iago ap Idwal ap Meurig (1023-1039)
• Gruffydd ap Llywelyn (1039-1063)
• Bleddyn ap Cynfyn (1063-1075)
• Rhiwallon ap Cynfyn (1063-1070)
• Trahaearn ap Caradog (1075-1081)
• Gruffydd ap Cynan (1081-1137)
• Owain Gwynedd ap Gruffydd (1137-1170)
• Maelgwn ab Owain Gwynedd (1170-1173)
• Dafydd ab Owain Gwynedd (1170-1195) (yn y dwyrain)
• Rhodri ab Owain Gwynedd (1170-1190) (yn y gorllewin)
• Llywelyn Fawr ap Iorwerth (1195-1240)
• Dafydd ap Llywelyn (1240-1246)
• Llywelyn Ein Llyw Olaf ap Gruffydd (1246-1282)
• Owain Goch ap Gruffydd (1246-1255)
• Dafydd ap Gruffydd (1282-1283)

Yn dilyn marwolaeth Llywelyn ap Gruffydd ym 1282 a dienyddiad ei frawd Dafydd ap Gruffydd y flyddyn ganlynol, daeth teyrnas Gwynedd i ben. Ceisiodd Owain Lawgoch hawlio teyrnas Gwynedd a Chymru yn 1372 a 1377, ac yr oedd Owain Glyndwr gysylltiadau teuluol a thywysogion Gwynedd hefyd.

Gwynedd | Kingdom of Gwynedd | Royaume de Gwynedd | Gwynedd