Gourt Home::Gourt :: Cymdeithas yr Iaith
Tynged yr Iaith
'Nid dim llai na chwyldro yw adfer yr iaith Gymraeg yng Nghymru. Trwy ddulliau chwyldro yn unig y mae llwyddo'. Dyna oedd byrdwn datganiad herfeiddiol Saunders Lewis mewn un o'r darllediadau pwysicaf yn hanes Cymru, sef Darlith Radio flynyddol y BBC a draddodwyd ar 13 Chwefror 1962.
Galwodd Saunders Lewis ar Gymry i wrthod llenwi ffurflenni a thalu trethi a thrwyddedau os nad oedd yn bosibl i wneud hynny drwy'r Gymraeg. Yn ei farn ef, byddai angen i ymgyrchwyr fod yn barod i dalu dirwyon a wynebu carchar am eu daliadau.
Er bod y nifer o siaradwyr Cymraeg yn gostwng, datganodd : 'Fe ellir achub y Gymraeg'.
Sefydlwyd Cymdeithas Yr Iaith mewn dosbarth ysgol, yn Ysgol Uwchradd Pontarddulais ar 4 Awst 1962.
Roedd anniddigrwydd ar arweinyddiaeth Plaid Cymru, ac fe fu trafodaeth ar yr angen am fudiad iaith. Fe ddechreuodd rhai myfyrwyr yng Ngholeg Aberystwyth wrthod ymateb i wysion uniaith Saesneg. Roeddent yn ymwybodol o ymdrechion costus Eileen Beasley a Trefor Beasley i gael papur treth Cymraeg oddi wrth Gyngor Dosbarth Gwledig Llanelli. Ond hwyrach mai'r sbardyn tyngedfennol oedd darlith radio Saunders Lewis, Tynged Yr Iaith. Heriodd ef y Cymry i fynd ati "o ddifri a heb anwadalu i'w gwneud hi'n amhosibl dwyn ymlaen fusnes llywodraeth leol ... heb y Gymraeg."
Cymdeithas yr Iaith Gymraeg
Arweiniodd darlith Saunders Lewis at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg ac at gyfnod o brotestio dros hawliau'r Gymraeg.
Sefydlwyd y Gymdeithas ar 4 Awst 1962 yn ystod Ysgol Haf Plaid Cymru ym Mhontarddulais. Yn Chwefror 1963 gwelwyd y protestiadau torfol cyntaf pan ataliwyd y traffig ar Bont Trefechan Aberystwyth gan fyfyrwyr o Aberystwyth a Bangor.
Yn ystod y 1960au a'r 1970au bu nifer o brotestiadau didrais tebyg a charcharwyd neu ddirwywyd ymgyrchwyr. Ymhlith y rhain oedd y canwr poblogaidd Dafydd Iwan.
Enillwyd rhai consesiynau gan y Llywodraeth gan gynnwys Deddf Iaith 1967 a chynhyrchwyd ffurflenni dwyieithog gan rai cyrff cyhoeddus.
Am gyfnod peintiwyd neu ddifrodwyd arwyddion ffyrdd uniaith Saesneg ar hyd a lled Cymru gan gefnogwyr y Gymdeithas ac arweiniodd yr ymgyrch hon at sefydlu'r egwyddor o arwyddion dwyieithog yng Nghymru.
Darlledu
Ar ddechrau'r 1970au dechreuodd Cymdeithas yr Iaith ymgyrchu dros wasanaeth darlledu radio a theledu Cymraeg.
Gwrthododd rhai protestwyr â phrynu trwyddedau teledu a bu eraill yn dringo mastiau darlledu ac yn ymyrryd â stiwdios teledu.
Cynyddodd y pwysau ar yr awdurdodau darlledu i gynnig gwasanaeth Cymraeg ac yn 1977 sefydlwyd Radio Cymru gan y BBC.
Roedd cynlluniau hefyd i sefydlu sianel deledu ar wahân ar gyfer rhaglenni Cymraeg ond yn 1979 cyhoeddodd y Llywodraeth Geidwadol na fyddai'n cadw'r addewid i sefydlu'r fath sianel.
Gan hynny, cyhoeddodd Gwynfor Evans y byddai'n dechrau ymprydio oni fyddai'r Llywodraeth yn anrhydeddu ei haddewid. Achosodd y penderfyniad hwn gryn gynnwrf ac ofnid y gallai arwain at ymgyrchu treisgar.
Yn y pen draw ildiodd y Llywodraeth i'r pwysau a chyhoeddwyd ym mis Medi 1980 y darlledid rhaglenni teledu Cymraeg ar y bedwaredd sianel newydd. Lansiwyd Sianel Pedwar Cymru (S4C) yn 1982.
Erbyn heddiw, mae newidiadau mawr ar droed yn y byd darlledu. Mae'n gyfnod cyffrous a chyfnewidiol wrth i bawb yn y maes geisio dirnad dyfodol y cyfryngau yng Nghymru a thu hwnt. Mae'r chwyldro digidol yn cynnig cyfleoedd newydd i'r iaith Gymraeg, ond hefyd sawl her.
Mae Cymdeithas yr Iaith yn galw am drafodaeth agored ar ddyfodol darlledu a'r cyfryngau newydd yn Gymraeg, a sut gallwn sicrhau lle blaenllaw i'r Gymraeg yn y datblygiadau hyn.
Ymysg y pynciau sydd angen eu trafod mae:
- Y trafodaethau ynglyn â dyfodol S4C
- Papur gwyrdd y llywodraeth ar siarter newydd y BBC
- Effaith diffodd signalau teledu analog o fewn tair blynedd
- Cyfleoedd newydd radio a theledu lleol
- Y we a phlatfformiau newydd o gyfathrebu
- Ariannu'r chwyldro digidol yn Gymraeg
- Hybu'r rhithfro
Deddf Eiddo
Cred Cymdeithas yr Iaith fod dyfodol yr iaith Gymraeg yn dibynnu ar sefydlu dyfodol i gymunedau lleol ym mhob rhan o Gymru. Golyga hyn bod polisiau teg ym maes tai a chynllunio yn gwbwl hanfodol.
Mae angen sicrhau bod gan bobl y gallu i brynu neu rentu tai yn eu cymunedau. Yn ogystal, mae'n hollbwysig nad yw'r awdurdodau yn rhoi caniatâd i ddatblygiadau tai a all niweidio'r gymuned leol, yr iaith Gymraeg neu'r amgylchedd naturiol.
Caiff polisiau Cymdeithas yr Iaith yn y maes yma eu crynhoi o dan faner Deddf Eiddo. Dyma bolisi cynhwysfawr sydd yn ymdrin a phob agwedd o’r argyfwng tai, boed hynny’n brisiau afresymol, diffyg darpariaeth o dai ar rent neu ddatblygiadau tai niweidiol.
Ar ddechrau 2004, cychwynodd Cymdeithas yr Iaith ar flwyddyn o ymgyrchu, er mwyn tynnu sylw at yr angen am Ddeddf Eiddo i Gymru.
Methiant Llywodraeth y Cynulliad
Bu llawer o son yn ddiweddar ynglyn â'r problemau tai difrifol sydd yn peryglu dyfodol ein cymunedau ar iaith Gymraeg. Gwelwyd bod:
- prisiau tai yn codi ymhell allan o gyrraedd pobl leol
- bod datblygiadau o dai ddim yn adlewyrchu'r angen lleol
- bod diffyg difrifol o dai ar rent i drigolion lleol
Eto i gyd, dros y blynyddoedd diwethaf, mae Llywodraeth y Cynulliad wedi bod yn amharod iawn, i gymryd hyd yn oed y camau mwyaf cyfung, er mwyn lleddfu effeithiau’r argyfwng tai. Gwrthodwyd cyfres o gamau posib, gan gynnwys galwadau penodol Cymdeithas yr Iaith.
Yn y cyfamser mae effeithiau'r argyfwng tai yn parhau i frathu, gan danseilio cymunedau ledled Cymru, ynghŷd â rhagolygon yr iaith Gymraeg. O ganlyniad, ar ddechrau blwyddyn newydd, mae Cymdeithas yr Iaith yn datgan bod yn rhaid bellach ymgyrchu am newidiadau sylfaenol, gan gynnwys ymyrraeth yn y farchnad dai. Gellid cyflawni hyn trwy gyfrwng Deddf Eiddo – pecyn o fesurau sydd yn ymdrin â phob agwedd o'r argyfwng tai, boed hynny'n brisiau tai afresymol, diffyg darpariaeth o dai ar rent neu ddatblygiadau tai niweidiol. Y Cefndir
Dros y flwyddyn ddiwethaf, bu ymgyrchu Cymdeithas yr Iaith ym maes tai, yn canolbwyntio ar dynnu sylw at gyfres o gamau brys y gallai Llywodraeth y Cynulliad eu cymeryd er mwyn lleddfu effeithiau'r argyfwng tai. Yn sicr ni fyddai'r camau hyn wedi mynd at wraidd y broblem, gan ddatrus popeth, ond fe fyddent wedi bod yn gam cadarnhaol i'r cyfeiriad cywir. Galwyd ar y Llywodraeth i ddarparu cynnydd sylweddol yn ei gyllideb tai ar gyfer y flwyddyn nesaf er mwyn darparu:
- mwy o gyllid ar gyfer y Cynllun Cymorth Prynu
- gwell darpariaeth o dai ar rent
Fel rhan o'r ymgyrch, casglwyd cefnogaeth dros 130 o Gynghorau Cymuned o bob rhan o Gymru.
Ar ben hynny cynhaliwyd cyfarfodydd gyda llu o Aelodau Cynulliad gan gynnwys y Gweinidog Perthnasol - Edwina Hart. Yn y cyfarfod hwnnw, nododd mai tai fforddadwy fyddai un o'i blaenoriaethau ar gyfer y flwyddyn nesaf. Er gwaethaf hyn, nid oedd cyllideb ddiwethaf Llywodraeth y Cynulliad yn cynnwys unrhyw ddarpariaeth ariannol ychwanegol ar gyfer mynd i'r afael a'r argyfwng tai. Yn wir, mae Cyllideb tai y Cynulliad bellach yn llawer is nag ydoedd yn nyddiau'r Swyddfa Gymreig! Ar ben hynny, roedd y ffaith fod cyllideb ddiwethaf y Llywodraeth yn amlinellu ei gynlluniau gwariant am y dair mlynedd nesaf yn cau'r drws am rai blynyddoedd.
Deddf Eiddo – Rheoli'r Farchnad dai
Gwraidd yr argyfwng tai yw natur gystadleuol y farchnad dai, sy'n golygu bod pobl leol yn methu cael gafael ar dai ac eiddo yn eu cymunedau lleol. Cred Cymdeithas yr Iaith yw bod mynd i'r afael â'r argyfwng tai yn galw am elfen reolaeth dros y farchnad dai – er enghraifft trwy gyfrwng Deddf Eiddo. Trwy wrthod ystyried y camau brys a gynigiwyd iddynt dros y flwyddyn ddiwethaf, dangosodd Llywodraeth y Cynulliad nad oes budd mawr mewn ymgyrchu dros newidiadau cyfung, llawer gwell bellach yw i ymgyrchu dros becyn cyflawn o newidiadau – Deddf Eiddo!
O ganlyniad, bu aelodau o'r Gymdeithas wrthi, ers rai misoedd, yn ail-edrych ar bolisi Deddf Eiddo'r mudiad, gan roi ystyriaeth i ddatblygiadau diweddar yng Nghymru ac mewn rhannau eraill o Brydain ac Ewrop.
Bydd Deddf Eiddo yn datrus yr argyfwng tai...
drwy roi'r hawl i bawb gael cartref ar rent teg yn eu cymuned, drwy roi'r cyfle cyntaf i bobl leol wrth werthu eiddo, a thrwy ddod a'r farchnad leol yn raddol yn ôl o fewn cyrraedd pobl leol, fel na fydd perchnogion presennol ar eu colled. Bydd hyn yn galluogi pobl leol i brynu neu rentu ffermydd a busnesau bach yn ogystal â thai.
Bydd Deddf Eiddo yn diogelu cymunedau Cymru a'r Gymraeg...
drwy alluogi pobl leol i gael y tai sy'n bod eisioes a'u hadnewyddu a'u haddasu os bydd angen, peidio â chaniatau codi tai newydd oni bai fod angen lleol a dim tai addas yno'n barod, a pheidio â chaniatau cynlluniau niweidiol – gan gynnwys rheini sydd wedi'u pasio'n barod.
Bydd Deddf Eiddo yn diogelu'r amgylchedd...
trwy reoli pethau fel glo brig, chwareli a datblygiadau twristiaeth mawr yn ogystal â thai diangen, ac felly'n gam pwysig iawn tuag at ddiogelu amgylchedd naturiol Cymru.
Mae Deddf Eiddo yn gwbwl ymarferol...
- dyw hi ddim yn galw am newid y sustem economaidd – dim ond cael mesur o reolaeth ar un rhan o'r economi, fel sydd wedi digwydd ers blynyddoedd mewn llefydd megis Jersey, Guernsey ac Ynys Manaw.
- mae pob rhan o'r Ddeddf Eiddo â chynsail yng nghyfraith neu bolisiau tai a chynllunio Prydain.
- bydd perchnogion tai ddim ar eu colled, gan na fydd rhai i neb werthu am bris is na'i fuddsoddiad neu'i forgais. Fydd prisiau tai ddim yn disgyn yn is na phris y farchnad, ond yn aros yn sefydlog wrth i incwm lleol ddal i fynu, ac felly'n raddol fe ddaw mwy a mwy o bobl leol i allu fforddio prynu unwaith eto.
Mae Deddf Eiddo yn berthnasol i bob rhan o Gymru...
dim ond trwy Ddeddf Eiddo y bydd modd amddiffyn ein cymunedau rhag cael eu hecsbloetio gan y drefn gynllunio, a sicrhau hawl bobl leol i gael cartrefi yn lleol.
Seilir deddf Eiddo ar y nôd drifflig o:
- sicrhau bod anghenion tai pobl Cymru yn cael eu diwallu
- ddiogelu a sicrhau cynaladwyedd cymunedau lleol a'r iaith Gymraeg
- ddiogelu'r amgylchedd
Ymhellach, caiff y polisi ei seilio ar egwyddorion penodol, sef:
- y dylid ystyried tai ac eiddo fel angen yn hytrach na nwydd masnachol
- y dylid sicrhau bod pobl leol yn cael mynediad i'r stoc bresennol o dai ac eiddo
- y dylai prisiau tai ac eiddo adlewyrchu'r farchnad leol
Er mwyn cyflawni'r amcanion uchod, nodir chwech o bwyntiau y dylid eu cynnwys:
1. Asesu'r Angen Lleol
Ar hyn o bryd mae caniatâd yn cael ei roi yn ddiamod i godi miloedd o dai heb wneud unrhyw ymchwil i weld os oes angen y tai o gwbwl. Yn aml mae pentrefi bychan yn gallu dyblu mewn maint, neu fe godir rhagor o dai mewn ardal ble mae dros hanner y tai yn dai haf – pam? Dylid gosod dyletswydd ar awdurdodau lleol i wneud ymchwil manwl a pharhaol i'r angen leol am gartrefi ac eiddo ym mhob cymuned. Yna dylid llunio strategaeth i ddiwallu'r anghenion hynny oddi fewn i'r stoc bresennol o dai ac eiddo, oni bai fod honno yn annigonol neu'n anaddas.2. Tai ac Eiddo i'w Rhentu
I bobl sy'n chwilio am eu cartref cyntaf neu sydd ar incwm is mae tai ar rent yn allweddol bwysig. Mae tai cyngor wedi cael eu gwerthu bellach ers blynyddoedd, gan amddifadu pobl yn y trefi a'r dinasoedd yn ogystal a chefn gwlad o'r gallu i gael cartref yn eu cymuned eu hunain. Dylid rhoi'r hawl i bobl leol gael cartrefi, neu fferm neu eiddo busnes ar rent rhesymol ac mewn cyflwr boddhaol. Ymhellach dylid rhoi dyletswydd statudol ar yr awdurdod lleol i sicrhau'r ddarpariaeth hon, a hynny o'r stoc bresennol oni bai ei fod yn anaddas.3. Cymorth i Brynwyr Tro Cyntaf
Dylai pob person lleol sydd yn dymuno prynu cartref am y tro cyntaf gael cymorth i wneud hynny. Gan fod prisiau tai y tu hwnt i'r rhan fwyaf o brynwyr tro-cyntaf lleol ar hyn o bryd, ac am y bydd y sefyllfa hon yn parhau am beth amser ar ol i Ddeddf Eiddo ddod i rym, mae'n hanfodol i sicrhau cymorth i brynwyr tro cyntaf gael mynediad i'r farchnad.4. Blaenoriaeth i Bobl Leol
Dylid rhoi blaenoriaeth i bobl leol yn y farchnad dai, gan sicrhau bod tai ac eiddo yn cael eu cynnig i bobl sydd yn byw yn y gymuned cyn mynd allan ar y farchnad agored. Nid Cymru yw'r unig wlad sy'n poeni am hyn. Mae Cernyw ac ardal y Llynoedd a llawer o ardaloedd eraill sy'n denu mewnfudwyr yn dioddef. Mae modd rhoi'r cyfle cyntaf i brynu cartref i'r bobl sy'n dod o'r ardal. Nid yw hyn yn golygu chwalu'r farchnad rydd!5. Cynllunio i'r Gymuned
Dylai'r drefn gynllunio wasanaethu buddianau ac anghenion y gymuned leol - yn gymdeithasol, yn amgylcheddol ac yn ieithyddol. Dylai tai newydd ddiwallu anghenion lleol na ellir eu diwallu o'r stoc dai bresennol, ac ni ddylid rhoi caniatad i gynlluniau a fyddai'n niweidiol i'r gymuned, yr iaith Gymraeg neu'r amgylchedd.6. Ailasesu Caniatad Cynllunio
Mae yna ganiatâd cynllunio eisioes wedi ei roi ar gyfer miloedd ar filoedd o dai yng Nghymru. Mae Morfa Bychan, Aber Dyfi a llawer o gymunedau tebyg â chaniatâd am gannoedd o dai ers deng mlynedd a rhagor. Os nad yw tŷ wedi ei godi o fewn blwyddyn i gael caniatâd yna doedd dim angen y tŷ yn y lle cyntaf. Dylid ail edrych ar bob un o'r miloedd o dai sydd wedi derbyn caniatâd a gofyn yn syml – 'a oes angen y tŷ yma?' Dylid sicrhau na fydd caniatad cynllunio a roddwyd yn y gorffennol yn ychwanegu'n ddiangen at y stoc dai, nac yn bygwth cymunedau, yr iaith Gymraeg neu'r amgylchedd.Deddf Iaith
Mae Cymdeithas yr Iaith Gymraeg yn galw am Ddeddf Iaith Newydd i Gymru, a fydd yn ateb anghenion y Gymraeg yn yr oes fodern ac yn sicrhau bod gan bawb yr hawl i ddefnyddio'r iaith ym mhob agwedd o fywyd.
Ar hyn o bryd, os ydyn ni eisiau rhywbeth yn Gymraeg - bil ffôn er engrhaifft, neu ffurflen - mae'n rhaid gofyn amdano ac yn aml does dim ar gael! Serch hynny, fe ddylai'r pethau hyn fod ar gael yn ddwyieithog i bawb yng Nghymru. Ni ddylai siaradwyr Cymraeg orfod mynd allan o'i ffordd i ofyn am wasaneth yn eu hiaith eu hunain, neu fodloni ar ddefnyddio'r Saesneg, gan nad oes gwasaneth Cymraeg ar gael. O ganlyniad, mae angen Deddf Iaith Newydd i sicrhau fod pob math o wasanaethau ar gael yn ddwyieithog.
Yn ystod yr 1980au, dechreuodd Cymdeithas yr Iaith ymgyrchu dros Ddeddf Iaith i sicrhau fod pob cyhoeddiad a hysbysiad swyddogol yn dod yn naturiol ddwyieithog heb orfod gofyn. Ar ol ymgyrchu caled, gorfodwyd y Llywodraeth Geidwadol i ymateb. Serch hynny, ei ymateb oedd rhannu pobl Cymru trwy gynnig cyn lleied ag oedd modd. Pasiwyd Deddf Iaith wan!
Yn ôl y Ddeddf byddai bwrdd statudol yn cael ei sefydlu i hyrwyddo'r Gymraeg a byddai cyrff cyhoeddus yn gorfod paratoi cynlluniau iaith i ddangos sut yr oeddynt am roi triniaeth deg i'r Gymraeg, h.y. Deddf 'ddi-ddannedd, ddiddim.'.
Nid yw Deddf Iaith 1993 yn:
- rhoi statws swyddogol i'r Gymraeg
- sicrhau gwasaneth Cymraeg gan y sector breifat
- sicrhau lle i'r Gymraeg yn y chwyldro technolegol
Am hynny mae Cymdeithas yr Iaith yn galw am Ddeddf Iaith Newydd!
Nôl ym 1993 roedd Rhodri Morgan yn cefnogi dadl Cymdeithas yr Iaith - gwrthododd gefnogi Deddf Iaith 1993. Dyma oedd ei eiriau bryd hynny:
"The Government calls this a Welsh Language Bill, but it would be better described as a Welsh Language Quango Bill. What one could call a Quango for the lingo ...... We shall be abstaining tonight because we hope to have the opportunity before long to do the job properly. That will be done when we revisit the question of a Welsh language messure when we are in Government."
Erbyn hyn, ac yntau yn Brif Weinidog Cymru, mae Rhodri Morgan wedi newid ei feddwl!
'Gwnewch bopeth yn Gymraeg'
Cyn y 1960au tueddai'r Gymraeg fod yn iaith yr aelwyd a'r capel a phrin oedd y defnydd o'r iaith mewn cylchoedd eraill. Ond gyda'r adfywiad yn y diddordeb yn y Gymraeg a'r ymgyrchu ar ei rhan, gwelwyd cynnydd yn y mudiadau a chymdeithasau a hyd yn oed busnesau a weithredai drwy gyfrwng y Gymraeg. Cyhoeddwyd llawer mwy o lyfrau Cymraeg a sefydlwyd dwsinau o bapurau bro Cymraeg ledled Cymru.
Defnyddiwyd y Gymraeg fwyfwy mewn bywyd cyhoeddus ac yr oedd y Cynulliad Cenedlaethol a sefydlwyd yn 1999 wedi'i gyfundrefnu i weithredu'n ddwyieithog.
Cysylltiadau allanol
"Cymdeithas yr Iaith"