Cernyweg

Mae Cernyweg (Cernyweg: Kernewek) yn iaith Geltaidd. Bu'r iaith farw ond mae wedi cael adfywiad yn ddiweddar ac mae tua mil o bobl yng Nghernyw yn siarad Cernyweg. Mae'n bosibl gwrando ar y newyddion yng Nghernyweg ar BBC Cornwall bob nos Sul. Mae'n hynod ddiddorol i siaradwyr Cymraeg wrando arno, gan ei fod ar adegau'n swnio fel Cymraeg.

Mae'n bosib dysgu'r iaith drwy'r rhyngrwyd, drwy ddefnyddio Kernewek Dre Lyther lle ceir nifer o wersi ar ffurf Adobe Acrobat.

Hanes

Daeth Cernyweg i fod wedi i Frythoniaid de orllewin Prydain gael eu gwahanu oddi wrth Frythoniaid y Gorllewin (y Cymry) wedi brwydr Deohram, ym 577. Aeth yr ardal a reolwyd gan y Brythoniaid yn y de-orllewin yn llai ac yn llai nes oddeutu 930, pan goncrwyd yr ardal gan Athelstan, y brenin Sacsonaidd. Er hyn, parhaodd yr iaith i fyw hyd o leiaf y ddeunawfed ganrif, gan gyrraedd uchafbwynt o oddeutu 38,000 o siaradwyr (amcangyfrif Ken George) yn y drydedd ganrif ar ddeg.

Astudiwyd Cernyweg Modern Cynnar yn y 1700au gan yr ieithydd Cymraeg, Edward Llwyd. Erbyn hyn, roedd yr iaith yn marw allan yn gyflym. Mae llawer yn dweud mai'r person olaf i siarad yr iaith fel mamiaith oedd Dolly Pentreath, a fu farw ym 1777. Ond mae tystiolaeth bod rhai siaradwyr brodorol wedi parhau tan y 19eg ganrif. Er mai ei geiriau olaf oedd "My ny vydn kewsel Sowsnek!" - dwi ddim isio siarad Saesneg! - roedd hi o leiaf yn gallu ychydig o Saesneg. Mae'n bosibl mai'r person olaf i siarad Cernyweg yn unig oedd Chesten Marchant, a fu farw ym 1676.

Adfywiad

Yn necharau'r ugeinfed ganrif, bu adfywiad or iaith. Erbyn y dauddegau, sefydlwyd Gorsedh Kernow - Gorsedd Cernyw, i sicrhau fod yr iaith yn parhau, yn debyg i fudiad yr Eisteddfod yng Nghymru. Ym 1967, sefydlwydd Kesva an Taves Kernewek - Bwrdd Iaith Cernyweg. Pwrpas y bwrdd oedd perswadio pobl leol, a thrwy'r wlad, i ddysgu'r iaith. Ym 1979 sefydlwyd Kowethas an Yeth Kernewek - Cymdeithas yr Iaith Gernyweg i ymladd dros yr iaith, yn yr un ffordd a Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, drwy wthio am ddefnydd o'r iaith mewn sefyllfaoedd pob dydd. Wedi llwyddiant Kowethas erbyn 1985, parhaodd y ddau gorff fod yn anmibynnol ond gan gweithio yn agos gyda'i gilydd.

Mae pedair ffordd o ysgrifennu Cernyweg ar y funud, sydd yn achosi problemau i ddysgwyr. Fe siaredir y iaith yr un fath, ond mae ambell i air yn edrych yn bur wahanol.

Dechreuodd y broblem yn nechrau'r ugeinfed ganrif gyda Henry Jenner a Robert Morton Nance, pan ddaru nhw adfywio'r iaith drwy ddefnyddio Cernyweg Unedig (UC), Kernewek Unes a oedd wedi ei sefydlu ar Gernyweg y bymtheg ganrif. Hwn oedd Cernyweg modern am flynyddoedd ac mae nifer yn dal i'w ddefnyddio. Yn anffodus roedd nifer o broblemau gyda'r system.

Yn yr 80au datblygwyd Cernyweg Modern Curnoack Nowedga gan Richard Gendall. Sefydlwyd y system hon ar sillafu Saesneg, ac fe brofodd yn amhoblogaidd, yn enwedig am fod newidiadau yn dod yn aml iawn.

Ym 1986 datblygodd Ken George, awdur Gerlyver Kernewek-Sawsnek Kernewek Kemmyn (yn llythrennol Cernyweg Cyffredin). Fe fabwysiadwyd y system gan Fwrdd yr Iaith Gernyweg, ac mae hyd at 80% o ddysgwyr a siaradwyr Cernyweg yn ei ddefnyddio.

Ym 1995 addaswyd UC i ffurfio UCR Kernowek Unys Amendys gan Nicholas Williams. Cyhoeddwyd geiriadur mewn UCR yn 2000.

Esiamplau

Mae'r rhestr yma yn cymharu Cernyweg (mewn Kernewek Kemmyn a UCR) gyda'r ddwy iaith frythoneg arall, Cymraeg a Llydaweg, a Saesneg, wrth gwrs.

Cernyweg (UCR)	Cernyweg (KK)	Cymraeg	Llydaweg	Saesneg
Kernowek	Kernewek	Cernyweg	Kerneveureg	Cornish
gwenenen	gwenenenn	gwenynen	gwenanenn	bee
chayr, cadar	kador	cadair	kador	chair
cues	keus	caws	keuz	cheese
mesporth	yn-mes	y ffordd allan	er-maez	exit
codha	koedha	cwympo	kouezhañ	(to) fall
gavar	gaver	gafr	gavr	goat
chy	chi	tŷ	ti	house
gweus	gweus	gwefus	gweuz	lip
aber	aber	aber, genau	aber	mouth (river)
nyver	niver	rhif, nifer	niver	number
peren	perenn	gellygen	perenn	pear
scol	skol	ysgol	skol	school
megy	megi	mygu	mogediñ	(to) smoke
steren	sterenn	seren	steredenn	star
hedhyw	hedhyw	heddiw	hiziv	today
whybana	hwibana	chwibanu	c'hwibanat	(to) whistle

Beth yw'r gair am....

Bore da - Myttin da

P'nawn da - Dohajydh da

Noswaith dda - Gorthewer da

Nos da - Nos da

Sut yda chi? - Fatla genes?

Iawn diolch - Yn poynt da, meur rasta

Diolch - Meur rasta

Os gwelwch yn dda - Marpleg

Iawn boi? - Hou sos?

Cysylltiadau allanol

Cymdeithas yr iaith Gernyweg {yng Nghernyweg}.
Bwrdd yr Iaith Gernyweg {yn Saesneg}
Cyfieithiad o'r Beibl yng Nghernyweg
[http://www.bbc.co.uk/cornwall/content/articles/2005/06/26/news_in_cornish_feature.shtml Newyddion yng Nghernyweg

Cyswllt

Wicipedia Cernyweg

Ieithoedd | Ieithoedd Celtaidd

Gourt Home::Gourt :: Cernyweg

Hanes

Adfywiad

Esiamplau

Cysylltiadau allanol

Cyswllt