Schweiz

D’ Schwiizerischi Eidgnosseschaft (franz. Confédération suisse, ital. Confederazione Svizzera, rätoroman. Confederaziun svizra, latynisch Confoederatio Helvetica), churz: Schwiiz, isch en Staat in Mitteleuropa. De Name Schwiiz chunnt vom glychnamige Kanton.

D’Schwiiz lyt zwüschem Bodesee und em Genfersee, Alperhy und Juragebirge, Hoch-Rhy und Alpesüdrand. Si gränzt im Norde a Dütschland, im Oschte a Liechtestei und Ööschtriich, im Süüde a Italie, und de Nochbar im Weschte heisst Frankriich.

Zämmefassig

Bruttoinlandsprodukt (BIP) 48'048 Franke (CHF) pro Chopf, dademit isch d’Schwiiz s rychschte Land uf de Wält.
Sitem 10. September 2002 isch d’Schwiiz bi de Vereinte Natione deby.
D’Schwiiz isch neutral.
Läbenserwartig: 73.2 für Alli, 71.9 für Männer, 74.8 für Frouiä. (WHO, 2001)
Öppä 41 Protzännt vo de Schwiizer sind römisch-katholisch, 40 Protzännt sind evangelisch-reformiert, elf Protzännt ohni Zueghörigkeit, 7,8% Moslem und 0,2% jüdisch.
S’Länderchürzl ist "CH" (latynisch: Confoederatio Helvetica).

D’Landschaft

D’Schwiiz hät eso schöni Bärgä, wüû vor Millione vo Jahr di afrikanäschi Plattä uf di eurasäschi Plattä zämätätscht si. Es hätt füüf geografischi Rüüm, wo o vom Wätter här sehr underschidläch chöi si:

der Jura isch no es jungs Faltegebirg us Chalch
s’Mittelland
d’Voralpe
d’Alpe
d’Alpesüdsyte.

Drisg Prozännt vom Land isch Wäld. Am meischte hets Nadelbäum. Die schützet d’Bevölcherig vor Lawine und es hätt denn immer no gnueg für schöni Wienachtsbäum.

Regione und Kantön

Di siebe Regione vum Bundesamt für Statistik sind:

Oschtschwiz: Kantön St. Gallä, Thurgau, Appenzell Innerrhode, Appenzell Usserrhode, Glarus, Schaffhuse, Graubünde

Züri: Kanton Züri

Zentralschwiz: Kantön Uri, Schwyz, Obwalde, Nidwalde, Lozärn, Zug

Nordwestschwiz: Kantön Basel-Stadt, Basel-Landschaft, Aargau

Espace Mittelland: Kantön Bärn, Solodurn, Friburg, Nöieburg und Jura

Région Lémanique: Kantön Genf, Waadt und Wallis.

Ticino: Kanton Tessin

I der Umgangssprach wird di Zentralschwiz als Innerschwiz bezeichnet. Di region zwische Bärn und Züri wird ou Mittelland gnennt und dr französischsprächende Teil dr Schwiz wird als Romandie, Wälschland oder Weschtschwiz bezeichnet.

Schtedt

D Hauptschtadt vo dr Schwiiz isch Bärn. Die gröschti Stadt im Land isch abr Züri, wo öppe knapp 370'000 Ywoner het. D Zürcher gälted i vilne andere Regione vor Schwiiz als arrogant u hektisch, vermuetlech es wytverbreitets Vorurteil gäge Bewoner vo bsunders große Stedt. Es git e traditionälli, gägesytigi Aversion zwüsche de Schtedt Züri u Basel. Dä Konkurränzkampf zwüsche Basel und Züri het me klar gseh, wo nach der Fertigstellig vom Basler Messeturm (höchschts Geböide ir Schwiiz) Züri sofort versuecht het, no nes höchers Geböide z boue. Züri bezeichnet sech gärn als heimlichi Hauptstadt vor Schwiiz, und es git schynts immer wider Usländer, wo gloube, Züri syg würklech d Houptstadt. E witere Grund näb dr Grössi isch natürlich, dass Züri dr Handelsmittelspunkt vo dr Schwiiz isch.

Lüüt

Schprôche

In dr Schwiiz gits vier offizielli Schprôche, und zwor Dütsch (in dr Dütschschwytz), Französisch (in dr Romandie), Italiänisch (im Tessin, im Misox, im Bergell und im Puschlav) und Rätoromanisch (in Graubünden). Z Dütsch wo ir Dütschschwyz gredt wird isch aber chli speziell. Es isch d Schwizer Dialäktform vom Hochdütsche u heisst Schwizerdütsch. D Unterschiid zum Hochdütsche si zimlech gross u di meischte Dütsche verstö Schwizerdütsch chuum.

Wemä ahand vo däne Artikel au märkt, sind die einzelne Dialäkt sehr underschiedlich und zum Teil au innerhalb vom Kanton nid gliich. Einzelni Begriff händ sich i dä Dörfer ignischtät und händ sich chöne über d Generatione hinwäg bewahre. Äs cha also durchuus moll vorchoo, dass sich d Düütschschwiizer undäränand nid verschtönd. Bsunderi Schwierigkeite bereitet für Unkundigi dä Walliser Dialäkt und einzelni Begriff zum Biischpill usäm Bernischä, Solothurnische oder Appizöllische.

Verschiedäne Umfrooge z'grund sind sowohl dä Bündner als au dä Berner Dialäkt bi dä Schwiizer beliäbt.

Speziell: Im allgemeine isches so das de Züri-Dialäkt i anderne Kantön verstande wird und d'Zürcher usser em Walliser-Dialekt alli andere Dialäkt (au wege dä Balkanisierig vo dä Schwiiz) verstönd.

Politik

D Schwiiz isch e föderalistisch organisierti Direkti Demokratie. Si isch usserdäm e neutrals Land.

Parlament

D Schwiiz het es Parlamänt mit zwöi Chammere. Dr Nationalrot wo sött s Volk röpresentiere und dr Ständerot wo sött d Kantön röpresentiere. D Nationalröt wärde vom Volk i de Kantön gwählt, drbi chamme i de grössere Kantön me Lütt wähle als i de chlinnere. Im Nationalrot sitze 200 Lüt, är wird alli 4 Johr im Proporz gwählt, dass heisst dr Stimmateil wo d'Parteie händ, sött so genau wie möglich i d'Azahl Sitz fliesse. Im Ständerot git's 46 Abgordneti, un i ihn sändet alli Kantön zwöi Ständeröt, numme die sogenannte Halbkantön sände eine. D Ständeröt wärde überall vom Volk gwählt, dass müsst aber nit e so si. Usser im Jura (Proporz) wärde d Ständeröt überall im Majorz gwählt, dass heisst die Kandidate wo im erste Wahlgang s'absolute Mehr hei oder im zweite Wahlgang am meischte Stimme gmacht hei, si gwählt.

Bundesrat

D Exekutive vor Schwiiz esch de Bundesrat, er wird vor Vereinigte Bundesversammlig gwählt, dass isch e Versammlig fo allne National- und Ständeröt. Im Bundesrot hets sibe Lüt, wo alli glichi Rächt hei. Jede fode sebe Bondesröt het es Departemänt onder sech ond esch för en bestemmte Berych zueständig. Es git ke Präsidänt, aber dr Bundespräsidänt, wo Staatsgescht empfoht und zu Neujohr und am erste Ougust Rede het.

Im Momänt regierid disi Bundesröt:

D' Doris Leuthard, CVP
De Hans-Rudolf Merz, FDP
De Pascal Couchepin, FDP
De Samuel Schmid, SVP
De Christoph Blocher, SVP
D' Micheline Calmy-Rey (Vizebundespresidäntin 2006), SP
De Moritz Leueberger (Bundespresidänt 2006), SP

Gschicht

Houptartikel: Schwizer Gschicht

400 vor Christus: D'Helvetier u d'Räter, zwöi keltischi stämm läbä im gebiet vor hütige Schwiiz. -> de latinisch name vor Schwiiz: Confoederatio Helvetica, und s'outozeiche CH chöme vo dert.

nach 58. vor Christus:Nach der niederlag gäg de Cäsar wirt d'Schwiiz e römischi provinz mit dr houptstadt Aventicum (Avenches, ligt zwüsche Murte u Yverdon), witeri städt us derä zit: Vindonessa (Windisch), Augusta Raurica (Kaiseraugst), Turicum (Züri)

nach 400: Iwanderig vo Alemanne (->Dütsch, bzw. Alemannisch redendi gebiet) u Burgunder (französisch redendi gebiet)

nach 500: D'Schwiiz isch en teil vom Fränkische Riich, spöter g'hörts zum Heilige Römische Riich dütscher Nation.

1291: Noch de Legende, wo dur em Schiller sim Tell-Drama i d'Weltliteratur iigange n'isch, wird mit em Rütlischwur vo de Lüt vo Uri, Schwyz u Unterwalden än Bund geschlosse.

nach 1300: Dür bitritt, Eroberige und Allianze wachst d'Schwiiz immer witer und nimmt allmählich d'Form von äme komplizierte Gebilde a, wo sich us 13 mehr oder weniger glichberechtigte "Orte", verschiedne "Zuegwandte Orte" mit Zweitklassrecht und schwer uusplünderete Untertanegebiet zämesetzt.

1499: Will d'Eidgenosse Riichsreforme ablehned, chunnt's zum Schwobechrieg (die Dütsche säged "Schweizerkrieg"). Noch empfindliche Niiderlage vo de Riichstruppe git's än Friedesschluss, und d'Schwiiz isch faktisch nüme Riichsgebiet.

1525: Züri füehrt unterem Zwingli d'Reformation ii. Sie fallt au i anderne Gebiet uf fruchtbare Bode, vor allem i de Städt, wo ökonomisch scho entwickleter sind oder wo si dezue benützed, sich vo geistliche Obrigkeite los z'werde. Es chunnt 1531 zu mene entscheidende Waffegang zwüsched de katholische und de reformierte Ort, wo e militärische Misserfolg für die Reformierte isch und zur Stabilisierung vom bedrängte katholische Iifluss füert.

1648: Im Westfälische Friede wird d'Souveränität vo de Schwiiz vo de Grossmächt au de jure anerkannt.

1653: Im Buurechrieg lehnt sich d'Landbevölkerig gäge d'Patrizierherrschaft vo mehrere Stadtorte uuf und pocht uf alti Rächt. Noch vortüüschter Verhandligsbereitschaft wird ihri Guetgläubigkeit uusgnutzt und 's schlecht uusgrüschtete Buureheer vo Zürcher Truppe uufgribe. D'Afüerer, der Ämmetaler Niklaus Leuenberger und dr Äntlibuecher Christian Schibi, wärded mit em Tod bestraft. Die aristokratisch Herrschaft i de Stadtort festiget sich i de Folg immer meh und steigeret sich is Gottesgnadetum vo de "gnädige Herre".

1798: Bsetzig dür französischi Revolutionstruppe. Sie träffed kei nennenswerte Widerstand aa, wenn mer emol vo Nidwalde abgseht. D'Ziit isch riif für Veränderige. Es hät i dr zweite Hälfti vom 18. Johrhundert im ganze Gebiet vo de Schwiiz verschiedeni Uufständ und Rebellione gäge d'Obrigkeite geh gha, wo aber immer bluetig nidergschlage worde sind. Noch em französische Vorbild wird die Helvetisch Republik als Zentralstaat bildet. Sie füert wichtigi Neuerige, vor allem im Bildigswese ii, findet aber vo ihrer zentralistische Struktur her noch em Abflaue vo de erschte revolutionäre Stimmig nüme sehr viel Akzeptanz. Sie hät immer meh müe, d'Ornig uufrecht z'erhalte.

1803: Mediation vom Napoleon. Dä Kaiser bruucht für sini Grossmachtpolitik en stabile Vasallestaat. Er verordnet drum de Schwiiz wieder ä föderali Struktur. S'Fricktal wird vo Vorderöstriich trennt und em neue Kanton Aargau zuegschlage.

1815: Restauration. D'Patrizier chömed nach de Niederlage vom Napoleon und em Wiener Kongress wieder a d'Macht zruck und versueched die alte Zueständ wieder herzstelle. Gänf, s'Wallis und Neueburg wärded schwiizerischi Kantön. S'ehemalig Bistum Basel chunnt zu Bärn und Basel. Graubünde verlürt sis ehemalig Untertanegebiet Veltlin mit dä Grafschafte Worms und Cleven endgültig.

1830: Regeneration. Z'Paris isch Revolution, und au i der Schwiiz reget sich wieder Freiheitsbesträbige. I Kantön vo ehemalige Untertanegebiet wie Aargau oder Thurgau, aber au i de Landschaft vo Stadtkantön bildet sich Volksbewegige, wo allgemeini Bürgerrecht fordered. Es chunnt i mehrere Kantön zu Umwälzige. D'Basler Landschaft moblisiert gäge Truppe, wo vo de städtische Herre gschickt werded, schloht sie und rüeft än eigne Kanton us.

1848: D'Mehrheit vo de liberale Kantön gründet dä hütig Bundesstaat, nachdem im Sonderbundschrieg die konservative Kantön zwunge worde sind, die neu Verfassig aznäh. Hauptstadt wird Bärn.

1857: Im sogenannte Neueburger Handel verzichtet Preusse endgültig uf Neueburg, wo siit 1815 gliichzitig Schwiizer Kanton und preussisches Fürschtetum gsi isch. Die preussische Vögt sind aber scho 1848 dur en Sturm vo de Lüt us de Jurahöchene ufs Schloss vertriebe worde.

1918: Di sozial Not wird i de Schwiizer Arbeiterschaft noch entbehrigsriiche Kriegsjohr immer grösser. Sie mündet im November in än Generalstreik. Gforderet wärded soziali Verbesserige wie di'Iifüerig vonäre Altersversicherig und äs gerächters Wahlsystem fürs Parlament. De Bundesrot hät Truppe gäg die Streikende uufmarschiere loh, und es hät au Totni geh.

Land | Schwiiz

Gourt Home::Gourt :: Schweiz