Gourt Home::Gourt :: Oberrheinalemannisch
S Oberrhiinalemannisch ghert zum Niideralemannische, s umfasst s Elsiss üsser em Sundgaü, dr grescht Deil vum Briisgaü un d Ortenaü. Gmeinsami Kännzeiche vum Oberrhiinische Alemannisch sin:
- d Erhaltung vu k in Werter wiä Kopf un stark (vgl. k/ch-Liniä)
- i in Fiir, ficht (fiicht), Bittel, Litt, hitt (= Feuer, feucht, Beutel, Leute, heute) usw.
- i in Miis, Liis, Hiiser, Bich (Biich) (= Mäuse, Läuse, Häuser, Bäuche) usw.
- e in schen, bes, Leffel, Lecher (= schön, böse, Löffel, Löcher) usw.
- fascht iberal d Richtungsadverbiä nuff, na(b), ruff, ra(b), nii (nin), nus (nüs), rii (rin), rus (rüs) (= hinauf, hinunter, herauf, herab, hinein, hinaus, herein, heraus)
Rhiinstaffle
Uffellig im Oberrhiinalemannisch isch d Ufgliiderung durch Rhiinstaffle. Des heißt: E Wort oder e Form isch im Elsiss un im Badische bis zu nere meischt unterschiidlige Hechi verbreitet. Biispiil: gumbe (= springen) isch im Süde verbreitet un goht im Oberelsass bis Dessene (Dessenheim) nerdlig vu Milhüüse, im Briisgau bis an dr Nordrand vum Kaiserstuehl. Des heißt, gumpe goht im Badische 25 km witer in dr Norde wiä im Elsiss. An gumpe schliäßt sich häne un däne vum Rhiin springe a.
Rhiinstaffle bilde aü
- Ägerscht(e)/Atzel (= Elster)
- Seibfe/Seif (= Seife)
- Obe/Owe (= Abend), Farbe/Farwe (= Farben)
- nid/nigs (= nichts)
- bi (bis, bisch) schtill!/sei schtill!
- gsi(n)/gwää (= gewesen) un anderi.
Nur im e begränzte Gebiit in dr Briisgaüer Rhiinebini un in dr südlige Ortenaü sin diä typisch elsässische ü, aü un oi uf d badisch Sitte drunge: Hüüs, Müüs, Fraü, Baüm, Soi (= Haus, Frau, Baum, Sau) un anderi.
Literatür
Atlas Linguistique et Ethnographique de l'Alsace. Strasbourg 1969ff
Hubert Klausmann, Konrad Kunze, Renate Schrambke: Kleiner Dialektatlas - Alemannisch und Schwäbisch in Baden-Württemberg. Bühl 1993
Harald Noth: Alemannisches Dialekthandbuch vom Kaiserstuhl und seiner Umgebung, Freiburg 1993
Weblinks (Web-Gleicher)
"Oberrheinalemannisch"