Genitiv

Am Genitiv seit men au Wesfall. Das isch in dr Grammatik dr 2. Fall.

Mit em Genitiv wird e "Bsitz" (z.B. hochditsch 'Schuh') mit eme Bsitzer (z.B. 'Vater') in Bezug gsetzt (des Vaters Schuh = der Schuh des Vaters). Dr "Bsitzer" un dr "Bsitz" ka e Läbewäse, e Sach oder abstrakte Begriff (das Ende der Hoffnung) sii.
Dr Genitiv ka aü ohni "Bsitzsubstantiv" stoh,
Hochditsch: Ihr seid des Todes!, Meines Wissens kommt ... (= soviil wiä ich weiß kunnt ...);
Luzärndütsch: Was Chëibs get s? Mer hënd noor öppis Öpfels öberchoo. Me(r) wënd no Tags hëi. Me weerd fascht s Tüüfels!

In viil Sproche spiilt dr Genitiv e großi Roll, so aü noch im Mittelzitalemannische. Im moderne Alemannische isch dr Genitiv numme bi Zämmesetzunge vu Substantiv uniigschränkt in Gebrüch: Bfiffedeckel (= Deckel vu dr Bfiffe), Schuelersack (Dasche vu dr Schuelkinder), Schälledeckel (Deckel vu dr Fahrradschälle), Geburtsdag usw.

E Biispiil üs em Tirkische, wu dr Genitiv e enormi Roll spiilt:

Evimizin önünün bir kismi çamurluktur.
(Uf Hochditsch nogmacht: "Hauses-unseres der-Vorderseite-seiner ein Teil dreckig-ist." = "Ein Teil des Vorplatzes unseres Hauses ist dreckig." = Vor unserem Hüüs ischs in einem Ecke dräckig.)

Genitiv-Ersatz bi Sache

Dr Genitiv bi Sache wird im Alemannische mit Hilf vo dr Preposizioon vo (von) ussdruckt (Preposizionalkonschtrukzioon).

Oberrhiinalemannisch
Kaiserstuehl

Hochditsch

d Ägsblusjoon vum Raümschiff

die Explosion des Raumschiffs

d Diäfi vu-n-ere Frejndschaft

die Tiefe einer Freundschaft

s Zämmezelle vu gliche Brich

das Zusammenzählen gleicher Brüche

Ganz ähnlig gohts aü in andere alemannische Dialäkt-Spiilarte - iischliäßlig em Schwebische (lueg d Grammatike unter Literatür).

Genitiv-Ersatz bi Persone

Wänn dr Bsitzer e Person isch (z.B. dr Ruedi), ka dr Genitiv-Ersatz ebefalls mit Hilf vu dr Präposition vu bildet wäre: Der Götti vom Ruedi. Am beliäbteste isch aber e Ersatzkonstruktion mit Possevivpronome un Dativ: Em Ruedi sy Götti.

Oberrhiinalemannisch
Kaiserstuehl

Bärndütsch

Züridütsch

Schwebisch

im Määr si Iiwilligung

em Ruedi sy Götti

em Vatter sys Graab

mei'm Soo' seine Kamerada

(in) dr Zahnärzti ihre Dechterli

em Meieli syner luschtige Züpfli

vom Maa synere Syte

em Hans seine Schua

(in) däm si Gsicht

der Mueter ihre Huet

weleren ihre Maa?

sei'ra Frao ihr Bäsle

(Määr = Burgemeischter; Züpfli = Zepfli)

D Ersatzkonschtruktion mit Dativ wird sältener aü bi Diärer (bsunders Hüüsdiärer mit "Familiäaschluss") agwändet, Züri: eme Pfau si Fädere, der Chatz iri Auge, Kaiserstuehl: im Katzebissili si Kerbli. In dr Luzärndütsch Grammatik wird dä Genitiversatz as "Genitiv von Lebewesen" bezeichnet.

Genitiv-Relikt im Alemannische un Änglische

D Umschriibung mit "im ... si ..." usw. isch also kei ächte Genitiv. S git im Alemannische aber no Iberbliibsel vum ächte Genitiv, Biispiil:

Bi Nämme vu Persone (Vornämme):

Bärndütsch:
Grosmueters Brülle, Fritzes Schatz, Ruedis chranke Vatter
Oberrhiinalemannisch (Kaiserstuehl):
s Äigens Schaüfänschter, s Gridlis Schuelersack (Margritchens Schultasche), in s Mueters Stibili
Obwaldner Dytsch:
Dui bisch nimmä wyt äwäg vos Hergods Rych. (näbe: Dä Mändsch isch am Hergod sy Sohn gsi.)
Das isch ds Jakobs Muätter. (Näbe: ''Dui bisch doch am David sy Sohn.)'
Züridütsch:
s Naachbers Chatze, s Mueters Brüeder, s Maatelis Mueter

Bi Bezeichnunge vu dr ganze Familiä:

Basel-Ditsch: s Millers händ Bsuech, s Ùnggle Phauls kèmme
Oberhiinalemannisch (Kaiserstuehl): s Schwabs Bue, s Metzgers Hüüs; gang in s Sachere Adolfe (gang zu dr Familiä Adolf Sacherer)
Schwebisch: s Bachkoa'rds Schuira (= d Schiire vum Bachkonrad), s Noochbersch Zao
Züridütsch
s Chälers Birebaum; s Pfänigers sind furtzoge, vo s Schnyders läbt niämer mi; s Metzger Huusers, s Hesse Fritze, s Tokters, s Chilepfläägers

Anderi Genitivrelikt:

Kaiserstuehl: Hesch dr Zit? S isch nit dr Wärt. E Dag zwee (= vu einem Dag zwee Stick = zwee Dag);
Luzärn: lueg ganz obe
Züri: Er hät Züügs gnueg. Er isch Maas gnueg. I ha nüd der Zyt, nüd der Wyl. E Hunds Chelti, es Chaibe Züüg

Genitiv im Änglische

Im Änglische kunnt dr ächt Genitiv (säxischer Genitiv) fascht ellei im Zämmehang mit Persone un Familiä vor: Peter's car (im Peter si Aüto/s Peters Aüto), Miller's cat (s Millers Katz), zuedäm in zämmegsetze Substantiv: bathroom (Badzimmer), homepage (Heimsitte) usw.

Literatür

Ludwig Fischer: Luzerndeutsche Grammatik, Hitzkirch 1989 (Nochdruck vu dr Üsgab vu 1960)
Werner Marti: Berndeutsche Grammatik, Bern
Harald Noth: Kaiserstühler alemannische Sprachlehre. In: Alemannisches Dialekthandbuch vom Kaiserstuhl und seiner Umgebung, Freiburg 1993
Rudolf Suter: Baseldeutsch-Grammatik, Basel 1976
Friedrich E. Vogt: Schwäbisch in Laut und Schrift, Stuttgart 1977
Albert Weber: Zürichdeutsche Grammatik, Zürich 1948

Alli Biispiil obe sin üs däne Grammatike, numme d Obwaldner Biispiil üs

Karl Imfeld: Markusevangeeli Obwaldnerdytsch, Sarnen 1979

Sprochwüsseschaft

Gourt Home::Gourt :: Genitiv

Genitiv-Ersatz bi Sache

Genitiv-Ersatz bi Persone

Genitiv-Relikt im Alemannische un Änglische

Genitiv im Änglische

Literatür